ಮಹಾನವಮಿ — ಕಥೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ
ಮಹಾನವಮಿ (ಆಯುಧಪೂಜೆ)
ಮಹಾನವಮಿ — ಯಾವಾಗ
- 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026, ಮಂಗಳವಾರ
- 8 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2027, ಶುಕ್ರವಾರ
ಈ ದಿನವನ್ನು ಏಕೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ?
ನಾಡಹಬ್ಬ ದಸರೆಯ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ದಿನವಾದ ಮಹಾನವಮಿಯಂದು ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಆಯುಧಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದುಡಿಮೆಗೆ ಆಸರೆಯಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧನವೂ, ಅಂದರೆ ವಾಹನ, ಯಂತ್ರ, ನೇಗಿಲು, ಕುಡುಗೋಲು, ಲೇಖನಿ, ಪುಸ್ತಕ, ವಾದ್ಯ, ತೊಳೆದು ಸಿಂಗರಿಸಿ ದೇವಿಯ ಮುಂದೆ ಪೂಜೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾಧಿದೇವತೆ ಶಾರದೆಯ ಆರಾಧನೆಯೂ ಇದೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದು, ವಿಜಯದಶಮಿಯವರೆಗೆ ಸಾಧನಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಕಥೆ
ನವರಾತ್ರಿಯ ಒಂಬತ್ತು ದಿನ ಜಗನ್ಮಾತೆ ಮಹಿಷಾಸುರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದಳು ಎಂಬುದು ನಾಡಿನ ನಂಬಿಕೆ. ಆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಆಕೆಯ ಕೈಗಿತ್ತರು: ಶಿವನ ತ್ರಿಶೂಲ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರ, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರ. ಮೈಸೂರಿನ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ ತಾಯಿ ಅಸುರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಮೇಲೆ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ನೆಮ್ಮದಿ ತಂದ ಆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಪೂಜಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಯುಧಪೂಜೆಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೇಳುವ ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದ್ದು.
ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಸೋತ ಪಾಂಡವರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿದರು. ಹದಿಮೂರನೆಯ ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸ; ಯಾರ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಗುರುತು ಸಿಗದಂತೆ ಬದುಕಬೇಕು, ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ವನವಾಸ. ವಿರಾಟರಾಜನ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮಾರುವೇಷದಲ್ಲಿರಲು ಅವರು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಹೆಸರಾಂತ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಗರ ಹೊಗುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಊರಾಚೆ ಸ್ಮಶಾನದ ಬಳಿ, ಯಾರೂ ಸುಳಿಯದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಎತ್ತರದ ಬನ್ನಿ ಮರವಿತ್ತು.
ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಆ ಮರ ಹತ್ತಿ ತಮ್ಮ ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಎತ್ತರದ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಟ್ಟರು; ಅರ್ಜುನನ ಗಾಂಡೀವವೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿತ್ತು. ನೋಡಿದವರು ಶವವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹತ್ತಿರ ಸುಳಿಯದಂತೆ ಆ ಕಟ್ಟನ್ನು ಸುತ್ತಿಟ್ಟರು. ನಂತರ ವೇಷ ಬದಲಿಸಿ ವಿರಾಟನ ಅರಮನೆ ಸೇರಿದರು. ಧರ್ಮರಾಯ ಕಂಕಭಟ್ಟನಾಗಿ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಭೀಮ ವಲಲನೆಂಬ ಬಾಣಸಿಗನಾಗಿ, ಅರ್ಜುನ ಬೃಹನ್ನಳೆಯಾಗಿ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಉತ್ತರೆಗೆ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಕಲಿಸುತ್ತಾ ದಿನ ಕಳೆದರು.
ಅಜ್ಞಾತವಾಸ ಮುಗಿಯುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕೌರವರು ವಿರಾಟನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರು. ರಾಜ ಬೇರೆಡೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ; ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದವನು ಎಳೆಯ ರಾಜಕುಮಾರ ಉತ್ತರಕುಮಾರ ಮಾತ್ರ. ಬೃಹನ್ನಳೆಯನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಜಂಬದಿಂದ ಹೊರಟನು; ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಕರ್ಣರಿದ್ದ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಧೈರ್ಯ ಕುಸಿದು ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಓಡತೊಡಗಿದನು. ಬರೀ ಬಾಯಿಮಾತಿನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಉತ್ತರಕುಮಾರನ ಪೌರುಷ ಎನ್ನುವುದು ಇದರಿಂದಲೇ. ಬೃಹನ್ನಳೆಯ ವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದ ಅರ್ಜುನ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ ರಥವನ್ನು ಬನ್ನಿ ಮರದತ್ತ ತಿರುಗಿಸಿದನು.
ಮರದ ಮೇಲಿನ ಕಟ್ಟನ್ನು ಇಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಕಟ್ಟು ಬಿಚ್ಚಿದಾಗ ಆಯುಧಗಳು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆದವು; ಬೆರಗಾದ ಉತ್ತರನಿಗೆ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಿಜ ಗುರುತು ತಿಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಮುನ್ನ ಆಯುಧಗಳಿಗೆ ನಮಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲಾಯಿತು, ವರ್ಷವಿಡೀ ಅವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದ ಬನ್ನಿ ಮರಕ್ಕೂ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆಯ ಮಾತು. ನಂತರ ಅರ್ಜುನ ಗಾಂಡೀವ ಎತ್ತಿ ದೇವದತ್ತ ಶಂಖ ಊದಿ ಕೌರವ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು; ಗೋವುಗಳು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದವು. ಅದಕ್ಕೇ ಮಹಾನವಮಿಯಂದು ಆಯುಧಪೂಜೆ, ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ಬನ್ನಿಪೂಜೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಮಹಾನವಮಿಗೆ ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ಹಳೆಯ ನಂಟಿದೆ. ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಮಹಾನವಮಿಯನ್ನು ಅದ್ದೂರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಹಂಪಿಯ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ ಆ ವೈಭವದ ನೆನಪು. ಆ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಇಂದಿಗೂ ಮಹಾನವಮಿಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅರಮನೆಯ ಪಟ್ಟದ ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಹಸುಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೋಡಿ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಶುಚಿಗೊಳಿಸಿ, ಅರಮನೆಯ ಕಲ್ಯಾಣಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯ ತಾಯಿ ಶಾರದೆಯ ಆರಾಧನೆಯೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬಿಳಿಯ ತಾವರೆಯ ಮೇಲೆ ವೀಣೆ ಹಿಡಿದು ಕುಳಿತ ಸರಸ್ವತಿ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಒಡತಿ; ವಿದ್ವಾಂಸನ ವಿದ್ಯೆ, ಕಲಾವಿದನ ಕಲೆ, ರೈತನ ನೇಗಿಲು, ಬಡಗಿಯ ಉಳಿ, ಚಾಲಕನ ಕೈಚಳಕ ಎಲ್ಲವೂ ಅವಳದೇ ಕೊಡುಗೆ. ಮಗುವಿನ ಪುಸ್ತಕ ಮತ್ತು ಮೆಕ್ಯಾನಿಕ್ನ ಸ್ಪ್ಯಾನರ್ ಒಂದೇ ಪೀಠದ ಮುಂದೆ ಪಕ್ಕಪಕ್ಕ ಇರುವಾಗ, ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ ಎಂಬ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮಾತನ್ನು ಈ ಹಬ್ಬ ಮೌನವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ದುಡಿಯುವ ಪ್ರತಿ ಕೈಯನ್ನೂ ಕಲಿಯುವ ಪ್ರತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ತಾಯಿ ಹರಸಲಿ.
ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ
- ಹಿಂದಿನ ದಿನವೇ ಅಂಗಡಿ, ಕಾರ್ಖಾನೆ, ವರ್ಕ್ಶಾಪ್, ವಾಹನಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಶುಚಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮಹಾನವಮಿಯಂದು ಬಾಳೆಕಂದು, ಮಾವಿನ ತೋರಣ, ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿ ಅರಿಶಿನ-ಕುಂಕುಮ, ಗಂಧ ಹಚ್ಚಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಪೂಜೆಯ ಬಳಿಕ ವಾಹನಗಳ ಮುಂದೆ ಕುಂಕುಮ ಹಚ್ಚಿದ ಬೂದುಗುಂಬಳಕಾಯಿ ಒಡೆದು ದೃಷ್ಟಿ ತೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ, ಚಕ್ರದಡಿ ನಿಂಬೆಹಣ್ಣು ಇಟ್ಟು ವಾಹನವನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಒಡೆದ ಕುಂಬಳದ ಚೂರುಗಳನ್ನು ರಸ್ತೆಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು ಒಳಿತು.
- ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಾ ನಕ್ಷತ್ರದಂದು ಪುಸ್ತಕ, ಲೇಖನಿ, ವೀಣೆಯಂಥ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಶಾರದೆಯ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು ಪೂಜಿಸಿ, ವಿಜಯದಶಮಿಯವರೆಗೆ ಓದು-ಬರಹಕ್ಕೆ ಬಿಡುವು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ; ರೈತರು ನೇಗಿಲು, ಕುಡುಗೋಲು ಮೊದಲಾದ ಕೃಷಿ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಅಂಗಡಿ, ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯ ಬಳಿಕ ಸಿಹಿ, ಪುರಿ-ಕಡಲೆ ಹಂಚುತ್ತಾರೆ; ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದಡುಗೆ ಮಾಡಿ ದೇವಿಗೆ ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟದ ಕತ್ತಿ, ರಾಜಾಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಹಸುಗಳಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಮರುದಿನ ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ಬನ್ನಿಮರಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ, ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬನ್ನಿ ಎಲೆ ಕೊಟ್ಟು ಬಂಗಾರದಂತೆ ಇರೋಣ ಎಂದು ಹಾರೈಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ.
ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
ಮಹಾನವಮಿ 2026 ಯಾವಾಗ?
ಮಹಾನವಮಿ 2026 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026, ಮಂಗಳವಾರ ರಂದು ಇದೆ. ದಿನಾಂಕಗಳು ದೆಹಲಿಯ ಹಿಂದೂ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ; ಇತರ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇರಬಹುದು.
ಮಹಾನವಮಿ ಅನ್ನು ಏಕೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ?
ನಾಡಹಬ್ಬ ದಸರೆಯ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ದಿನವಾದ ಮಹಾನವಮಿಯಂದು ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಆಯುಧಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಆಧಾರ
ಪಾಂಡವರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬನ್ನಿ ಮರದಲ್ಲಿ ಬಚ್ಚಿಟ್ಟ ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದ ವಿರಾಟ ಪರ್ವದಲ್ಲಿದೆ; ಅದನ್ನು ಮಹಾನವಮಿಯ ಪೂಜೆಗೆ ಜೋಡಿಸುವುದು ನಂತರದ ಪರಂಪರೆ. ಗೆಲುವಿನ ಬಳಿಕ ದೇವಿಯ ಆಯುಧಗಳ ಪೂಜೆ ಜನನಂಬಿಕೆ; ಅರಮನೆಯ ಆಯುಧಪೂಜೆ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಮನೆತನದ ಸಂಪ್ರದಾಯ.