ಶುಕ್ರವಾರ ವ್ರತ — ಕಥೆ
ಶುಕ್ರವಾರ ವ್ರತ (ಸಂತೋಷಿ ಮಾತೆ)

ಈ ದಿನವನ್ನು ಏಕೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ?
ಶುಕ್ರವಾರ ದೇವಿಯ ದಿನವೆಂದು ನಂಬಿಕೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದಿನ ಸಂತೋಷಿ ಮಾತೆಯ ವ್ರತ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ನೈವೇದ್ಯ ತುಂಬಾ ಸರಳ, ಬೆಲ್ಲ ಕಡಲೆ, ಆ ದಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಳಿ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ಶುಕ್ರವಾರವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯ ವೈಭವ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತವೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪಾಯಸ ಅಥವಾ ಹಾಲಿನ ಸಿಹಿಯ ನೈವೇದ್ಯ. ಎರಡೂ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಕಥೆ ಕೇಳುವುದು ಅಗತ್ಯವೆಂದು ನಂಬಿಕೆ.
ಕಥೆ
ಒಬ್ಬ ಮುದುಕಿ ತಾಯಿಗೆ ಏಳು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆರು ಜನ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಕಿರಿಯವನು ಏನೂ ದುಡಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಾಯಿ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಮೊದಲು ಊಟ ಹಾಕಿ, ಕಿರಿಯನಿಗೆ ಅವರ ನಂತರ ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕಿರಿಯ ಮಗ ಸರಳ, ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಎಂದೂ ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಹಬ್ಬದ ದಿನ ತಾಯಿ ಆರು ಜನರಿಗೆ ಪಕ್ವಾನ್ನ ಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ಉಳಿದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಒಂದು ಉಂಡೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಇದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಳವಾಗಿ ತಾಗಿತು.

ಇನ್ನು ಸ್ವಂತ ಕಾಲಮೇಲೆ ನಿಂತ ಮೇಲೆಯೇ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಅವನು ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಗುರುತಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಉಂಗುರ ಕೊಟ್ಟು, ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸೇಠ್ನ ಬಳಿ ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅವನು ಶ್ರಮಜೀವಿ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ, ಹಾಗಾಗಿ ಸೇಠ್ನ ನಂಬಿಕೆ ಬೆಳೆಯಿತು, ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದೇ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪಾಲುದಾರನಾದನು. ಅತ್ತ ಪತ್ರ ಕಳುಹಿಸುವ ಯೋಚನೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.

ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯ ದಿನಗಳು ಕಷ್ಟದವು. ಮನೆಯ ಕೆಲಸ ಹೆಚ್ಚು ಅವಳ ಪಾಲಿಗೆ, ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ಆರಿಸಿ ತಂದು ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಒಂದು ದಿನ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹೊತ್ತು ಮರಳುವಾಗ ಅವಳು ಒಂದು ದೇವಾಲಯದ ಬಳಿ ನಿಂತಳು, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೆಂಗಸರು ಕುಳಿತು ಕಥೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವಳು ಕೇಳಿದಳು, ಇದು ಯಾವ ವ್ರತ. ಒಬ್ಬ ಹೆಂಗಸು ಹೇಳಿದಳು, ಇದು ಸಂತೋಷಿ ಮಾತೆಯ ವ್ರತ, ಶುಕ್ರವಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ನೈವೇದ್ಯಕ್ಕೆ ಬೆಲ್ಲ ಕಡಲೆ ಸಾಕು, ಆ ದಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಳಿ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ.

ಸೊಸೆ ಅದೇ ಶುಕ್ರವಾರದಿಂದ ವ್ರತ ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಎರಡು ಶುಕ್ರವಾರ ಕಳೆದವು, ಪರದೇಶದಿಂದ ಗಂಡನ ಪತ್ರ ಬಂತು; ಮುಂದಿನ ಶುಕ್ರವಾರ ಹಣವೂ ಬಂತು. ಮನೆಯವರು ಇದನ್ನು ಕಾಕತಾಳೀಯವೆಂದು ನಕ್ಕು ತಳ್ಳಿದರು, ಆದರೆ ಅವಳು ವ್ರತ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಸಂತೋಷಿ ಮಾತೆ ಪರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಗಂಡನ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದು, ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಕಾಯುತ್ತಿರುವವಳನ್ನು ನೆನೆ ಎಂದಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದು ಅವನು ಲೆಕ್ಕ ಮುಗಿಸಿ ಮನೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು.

ಊರು ತಲುಪಿದಾಗ ಹೆಂಡತಿ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಹೊರೆ ಹೊತ್ತು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇನು ಎಂದು ಕೇಳಿದನು, ಆ ದಿನ ಮನೆಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ತಪ್ಪು ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ತಾಯಿಯ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿ ಬಂತು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಕುಳಿತು ಊಟ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು, ಸೊಸೆ ಈಗ ವ್ರತದ ಉದ್ಯಾಪನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಳು.

ಉದ್ಯಾಪನೆಯ ದಿನ ಅವಳು ಎಂಟು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಊಟಕ್ಕೆ ಕರೆದಳು. ಆ ದಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಕೆಲಸವಿತ್ತು, ಅವಳು ಓಡಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಳು. ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೆಲವು ಮಕ್ಕಳು ಹುಳಿ ಕೇಳಿದರು, ಅದು ಆ ದಿನದ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಹೊರತು. ಆತುರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ತಿಳಿಸುವ ಬದಲು ಅವಳು ಅವರ ಕೈಗೆ ಹಣ ಕೊಟ್ಟಳು, ಅವರು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಹುಳಿ ತಂದರು. ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿ ಕುಳಿತಾಗ ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಲಿಲ್ಲ. ಯಾರೂ ಅವಳಿಗೆ ಏನೂ ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ವ್ರತವನ್ನು ಕೊನೆಯ ದಿನ ಗಮನವಿಲ್ಲದೆ ಮುಗಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ ಎನಿಸಿತು.

ಮುಂದಿನ ಶುಕ್ರವಾರ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಉದ್ಯಾಪನೆ ಮಾಡಿದಳು, ಈ ಬಾರಿ ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ. ಇಂದು ಮನೆಗೆ ಹುಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದಳು, ಅವರ ಊಟವನ್ನು ಸ್ವಂತ ಕೈಯಿಂದ ಮಾಡಿದಳು, ಹಣದ ಬದಲು ಹಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟಳು. ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಸಿಗದಿದ್ದ ತೃಪ್ತಿ ಆ ದಿನ ಅವಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಅವಳಿಗೆ ಸುಂದರ ಮಗ ಹುಟ್ಟಿದನು, ಅವಳು ಮಗುವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗತೊಡಗಿದಳು. ವ್ರತದ ಹೆಸರೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಇವಳು ಸಂತೋಷದ ಮಾತೆ; ಇಲ್ಲಿ ದುಬಾರಿ ಕಾಣಿಕೆಯಲ್ಲ, ನೆಮ್ಮದಿಯ ತೃಪ್ತ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ರತವನ್ನು ನಿಯಮದಿಂದ ಮಾಡುವವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಂತೋಷಿ ಮಾತೆ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತವಾಗಿಡಲಿ.
ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ
- ಶುಕ್ರವಾರ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವ್ರತದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ದಿನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಸಾತ್ವಿಕ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
- ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಲಶದ ಮೇಲೆ ಬೆಲ್ಲ ಕಡಲೆ ತುಂಬಿದ ಬಟ್ಟಲು ಇಟ್ಟು ಸಂತೋಷಿ ಮಾತೆಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆಲ್ಲ ಕಡಲೆ ಹಿಡಿದು ಕಥೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನೇ ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಂಚುತ್ತಾರೆ.
- ಆ ದಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಳಿ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಿಂಬೆಹಣ್ಣು, ಹುಣಸೆ ಅಥವಾ ಹುಳಿ ಚಟ್ನಿ; ಇದು ಆ ದಿನದ ನಿಯಮ, ಪ್ರತಿ ಮನೆಯ ಪದ್ಧತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ, ಯಾವ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಬಂದಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ವ್ರತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹದಿನಾರು ಶುಕ್ರವಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪ ನೆರವೇರಿದಾಗ ಉದ್ಯಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಖಾಜಾ ಅಥವಾ ಪಾಯಸ ಮತ್ತು ಕಡಲೆಯ ಪಲ್ಯ ಮಾಡಿ ಎಂಟು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕಿ, ಹಣದ ಬದಲು ಹಣ್ಣು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.
- ಶುಕ್ರವಾರವೇ ವೈಭವ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ: ಸಂಜೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಪಾಯಸ ಅಥವಾ ಹಾಲಿನ ಸಿಹಿಯ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಿ, ಕಥೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಹನ್ನೊಂದು ಅಥವಾ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಶುಕ್ರವಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರವಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮತ್ತು ದೇವಿಯ ಪೂಜೆ, ಮುತ್ತೈದೆಯರಿಗೆ ಅರಿಶಿನ ಕುಂಕುಮ ಕೊಡುವುದು ವಾಡಿಕೆ.
- ಪೂರ್ಣ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಲಾಗದವರು ತಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಫಲಾಹಾರ ಅಥವಾ ಒಪ್ಪತ್ತು ಊಟ ಮಾಡಿ ವ್ರತ ಮಾಡಲಿ.
ಆಧಾರ
ಸಂತೋಷಿ ಮಾತೆಯ ಈ ಕಥೆ ವ್ರತ ಕಥಾ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾದ ಕಥೆ, ಯಾವ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ವ್ರತ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವ್ರತ ಕಥೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಪೋಸ್ಟರ್ಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಡಿತು, ಸಾವಿರದ ಒಂಬೈನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತೈದರ ಜೈ ಸಂತೋಷಿ ಮಾ ಚಲನಚಿತ್ರದ ನಂತರ ಮನೆಮನೆಗೆ ತಲುಪಿತು; ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತೆಯನ್ನು ಗಣೇಶನ ಮಗಳು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಕಥೆಗೆ ಹಲವು ರೂಪಗಳಿವೆ, ಈ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಠಿಣ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.