శుక్రవార వ్రతం — కథ
శుక్రవార వ్రతం (సంతోషీ మాత)

ఈ రోజు ఎందుకు జరుపుకుంటారు?
శుక్రవారాన్ని అమ్మవారి రోజుగా భావిస్తారు. ఉత్తర భారతదేశంలో చాలా ఇళ్ళలో ఈ రోజు సంతోషీ మాత వ్రతం చేస్తారు, అందులో నైవేద్యం చాలా సాదాగా ఉంటుంది, బెల్లం, శనగలు, ఆ రోజు ఇంట్లో పులుపు తినరు. శుక్రవారమే లక్ష్మీదేవి వైభవ లక్ష్మీ వ్రతం కూడా చేస్తారు, అందులో పాయసం లేదా పాల మిఠాయి నైవేద్యం పెడతారు. రెండు వ్రతాల్లోనూ పూజ తర్వాత కథ వినడం తప్పనిసరి అని భావిస్తారు.
కథ
ఒక ముసలి తల్లి ఉండేదని, ఆమెకు ఏడుగురు కొడుకులని కథ చెబుతుంది. ఆరుగురు సంపాదించేవారు, అందరికంటే చిన్నవాడు ఏమీ సంపాదించేవాడు కాదు. తల్లి పెద్ద కొడుకులకు ముందు భోజనం పెట్టేది, వాళ్ళు తిన్నాక మిగిలింది చిన్నవాడికి ఇచ్చేది. చిన్న కొడుకు సరళమైనవాడు, దీని గురించి ఎప్పుడూ ఏమీ అనలేదు. ఒక పండుగ రోజు, తల్లి ఆరుగురి కోసం పిండివంటలు చేసి, తనకు మిగిలిపోయిన వాటితో ఒక లడ్డు కట్టడం అతను చూశాడు. ఇది అతని మనసును లోతుగా గాయపరిచింది.

ఇక సొంత కాళ్ళ మీద నిలబడ్డాకే ఇంటికి తిరిగి వస్తానని నిర్ణయించుకున్నాడు. వెళ్ళే ముందు గోశాలలో భార్యను కలిసి, గుర్తుగా తన ఉంగరం ఆమెకు ఇచ్చి, నిశ్శబ్దంగా పరదేశానికి వెళ్ళిపోయాడు. అక్కడ ఒక సేఠ్ దగ్గర పని దొరికింది. అతను కష్టపడేవాడు, నిజాయితీపరుడు కూడా, అందుకే సేఠ్ నమ్మకం పెరుగుతూ పోయింది, పన్నెండేళ్ళలో అతను అదే వ్యాపారంలో భాగస్వామి అయ్యాడు. అక్కడ ఉత్తరం పంపాలన్న ధ్యాసే అతనికి ఎప్పుడూ రాలేదు.

ఇంట్లో అతని భార్య రోజులు కష్టంగా గడిచేవి. ఇంట్లో పని అందరికంటే ఎక్కువ ఆమె వంతుకే వచ్చేది, దక్కేది అందరికంటే తక్కువ. కట్టెలు ఏరుకొచ్చేది, మౌనంగా ఉండేది. ఒక రోజు కట్టెలు తీసుకుని తిరిగి వస్తూ ఒక ఆలయం దగ్గర ఆగింది, అక్కడ కొందరు స్త్రీలు కూర్చుని కథ వింటున్నారు. ఆమె అడిగింది, ఇది ఏ వ్రతం. ఒక స్త్రీ అంది, ఇది సంతోషీ మాత వ్రతం, శుక్రవారం చేస్తారు, నైవేద్యానికి బెల్లం, శనగలు చాలు, ఆ రోజు ఇంట్లో పులుపు తినరు.

కోడలు అదే శుక్రవారం నుంచి వ్రతం మొదలుపెట్టింది. రెండు శుక్రవారాలు గడిచాయి, పరదేశం నుంచి భర్త ఉత్తరం వచ్చింది; తర్వాతి శుక్రవారం డబ్బు కూడా వచ్చింది. ఇంటివాళ్ళు దీన్ని యాదృచ్ఛికం అని నవ్వి కొట్టిపారేశారు, కానీ ఆమె వ్రతం వదలలేదు. ఒక రాత్రి సంతోషీ మాత పరదేశంలో ఆమె భర్త కలలోకి వచ్చి, నీ ఇంట్లో నీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నదాన్ని గుర్తు చేసుకో, అన్నారని చెబుతారు. ఉదయం లేచి అతను లెక్కలు సర్దుకుని ఇంటి వైపు బయలుదేరాడు.

ఊరు చేరేసరికి అతని భార్య తల మీద కట్టెల మోపుతో వస్తూ కనిపించింది. ఇదేం పద్ధతి అని అతను ఇంట్లో అడిగాడు, ఆ రోజు ఇంటివాళ్ళకు తమ తప్పు అర్థమైంది. తల్లి కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. ఇంట్లో మళ్ళీ అందరూ కలిసి కూర్చుని తినసాగారు, ఇక వ్రత ఉద్యాపన మనస్ఫూర్తిగా చేయాలని కోడలు నిర్ణయించుకుంది.

ఉద్యాపన రోజు ఆమె ఎనిమిది మంది పిల్లలను భోజనానికి పిలిచింది. ఆ రోజు ఇంట్లో చాలా పని ఉంది, ఆమె పరుగులు తీస్తూనే ఉంది. తింటూ తింటూ కొందరు పిల్లలు పులుపు అడిగారు, అది ఆ రోజు నియమానికి విరుద్ధం. తొందరలో ఆమె కూర్చుని నచ్చజెప్పే బదులు వారి చేతికి డబ్బులు ఇచ్చేసింది, వాళ్ళు బయటి నుంచి పులుపు తెచ్చుకున్నారు. రాత్రి అంతా సర్దుకుని కూర్చున్నప్పుడు ఆమె మనసుకు తృప్తి కలగలేదు. ఎవరూ ఆమెను ఏమీ అనలేదు, కానీ పన్నెండేళ్ళ ఓపికతో చేసిన వ్రతాన్ని చివరి రోజు ధ్యాస లేకుండా ముగించేశానని ఆమెకు అనిపించింది.

తర్వాతి శుక్రవారం ఆమె మళ్ళీ ఉద్యాపన చేసింది, ఈసారి పూర్తి జాగ్రత్తతో. ఈ రోజు ఇంటికి పులుపు రాదని పిల్లలకు ముందే చెప్పింది, వారి భోజనం తన చేతులతో వండింది, డబ్బుకు బదులు పండ్లు ఇచ్చింది. మొదటిసారి దక్కని ఆ తృప్తి ఆ రోజు ఆమెకు దక్కింది. సమయం వచ్చినప్పుడు ఆమెకు ఒక అందమైన కొడుకు పుట్టాడు, ఆమె బిడ్డను తీసుకుని ఆలయానికి వెళ్ళసాగింది. ఈ అమ్మవారు సంతోషానికి తల్లి అని వ్రతం పేరే చెబుతుంది; ఇక్కడ ఖరీదైన కానుకలు కాదు, నిలకడగా, తృప్తిగా ఉన్న మనసును కోరుతారు. ఈ వ్రతాన్ని నియమంగా చేసేవారి ఇంట్లో సంతోషం నిలిచి ఉంటుందని కథ చెబుతుంది. సంతోషీ మాత అందరి మనసులనూ ప్రశాంతంగా ఉంచాలి.
ఎలా జరుపుకుంటారు
- శుక్రవారం ఉదయం స్నానం చేసి వ్రత సంకల్పం చెప్పుకుని, పగలు ఒక్కపూట సాదా భోజనం చేస్తారు.
- నీళ్లు నింపిన కలశం మీద బెల్లం, శనగలు నింపిన గిన్నె ఉంచి సంతోషీ మాతను పూజిస్తారు; చేతిలో బెల్లం శనగలు పట్టుకుని కథ వింటారు, ఆ తర్వాత వాటినే అందరికీ ప్రసాదంగా పంచుతారు.
- ఆ రోజు ఇంట్లో నిమ్మకాయ, చింతపండు, పుల్లని పచ్చడి వంటి పుల్లని పదార్థాలేవీ తీసుకోరు; ఇది ఆ రోజు నియమం, ప్రతి ఇంటి ఆచారం కొంచెం వేరుగా ఉంటుంది కాబట్టి ఎవరి ఇంట్లో ఎలా వస్తున్నదో అలా పాటిస్తారు.
- వ్రతం సాధారణంగా పదహారు శుక్రవారాలు సాగుతుంది, మనసులోని కోరిక తీరాక ఉద్యాపన చేస్తారు: ఖాజా లేదా పాయసం, శనగలతో ఒక పదార్థం వండి, ఎనిమిది మంది పిల్లలకు భోజనం పెట్టి, డబ్బుకు బదులు పండ్లు ఇస్తారు.
- శుక్రవారం వైభవ లక్ష్మీ వ్రతం కూడా చేస్తారు: సాయంత్రం లక్ష్మీదేవిని పూజించి, పాయసం గానీ పాల మిఠాయి గానీ నైవేద్యం పెట్టి, కథ విని, పదకొండు లేదా ఇరవై ఒక్క శుక్రవారాలు వ్రతం చేస్తారు. తెలుగు ఇళ్లలో శుక్రవారం లక్ష్మీదేవి పూజ, ముత్తైదువలకు పసుపు కుంకుమ ఇవ్వడం కూడా ఆనవాయితీ.
- పూర్తి ఉపవాసం ఉండలేనివారు తమ ఆరోగ్యాన్ని బట్టి పండ్లతో గానీ ఒక్కపూట భోజనంతో గానీ వ్రతం చేయవచ్చు.
ఆధారం
సంతోషీ మాత ఈ కథ వ్రత కథా సంప్రదాయంలో ప్రచారంలో ఉన్న కథ, ఏ పురాణ ప్రసంగమూ కాదు. ఈ వ్రతం ఇరవయ్యో శతాబ్దంలో ఉత్తర భారతదేశంలో వ్రత కథల పుస్తకాలు, పోస్టర్ల ద్వారా వ్యాపించింది, 1975 నాటి జై సంతోషీ మా సినిమా తర్వాత ఇంటింటికీ చేరింది; ఆ సినిమా కథలో అమ్మవారిని వినాయకుడి కుమార్తెగా చెప్పారు. కథకు చాలా రూపాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి, ఈ సంకలనంలో కొన్ని కఠినమైన ఘట్టాలను కావాలనే క్లుప్తంగా చెప్పాం.