લાભ પાંચમ — કથા અને મહત્ત્વ
લાભ પાંચમ — ક્યારે છે
- 14 નવેમ્બર 2026, શનિવાર
- 3 નવેમ્બર 2027, બુધવાર
| પાંચમ તિથિ | 13 નવેમ્બર, 8:43 PM થી 14 નવેમ્બર, 11:24 PM સુધી |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:52 AM · 5:56 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 14 નવેમ્બર 2026
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
લાભ પાંચમ, જેને સૌભાગ્ય પંચમી પણ કહે છે, કારતક સુદ પાંચમે, નવા વર્ષના પાંચમા દિવસે આવે છે. દિવાળીની રજાઓ પછી આ દિવસે દુકાનો અને વેપાર-ધંધા ફરી ખૂલે છે અને નવા ચોપડામાં પહેલું નામું મંડાય છે. આ દિવસ લાભ અને સૌભાગ્યનો ગણાય છે, અને જૈન સમાજ તેને જ્ઞાન પંચમી તરીકે ઊજવે છે.
કથા
કૈલાસ પર ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી પોતાના બંને પુત્રો, ગણેશ અને કાર્તિકેયને મોટા થતા જોતાં હતાં. બંને પરણવાની ઉંમરના થયા ત્યારે બંનેને એવી ઇચ્છા હતી કે પહેલાં પોતાનાં લગ્ન થાય, અને મીઠી રકઝક શરૂ થઈ. એનો ઉકેલ લાવવા માતાપિતાએ એક શરત મૂકી: તમારામાંથી જે આખી પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરીને પહેલો પાછો આવે, તેનાં લગ્ન પહેલાં થશે.
કાર્તિકેયે એક પળ પણ ન ગુમાવી. તેઓ પોતાના ઝડપી મોર પર બેઠા અને પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરવા ઊડી ગયા. ગણેશજીનું શરીર ભારે અને વાહન નાનકડો ઉંદર; તેઓ જાણતા હતા કે આવી દોડમાં જીતી નહીં શકાય. તેઓ બેસીને વિચારવા લાગ્યા. પછી માતાપિતા પાસે જઈને તેમને સાથે બેસવા વિનંતી કરી, પ્રેમથી તેમની પૂજા કરી, તેમની સાત વાર પ્રદક્ષિણા કરી અને સાત વાર પ્રણામ કર્યા.
શિવ-પાર્વતીએ પૂછ્યું, તું પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરવા કેમ ન ગયો? ગણેશજીએ હાથ જોડીને કહ્યું, શાસ્ત્રો કહે છે કે જે માતાપિતાની પૂજા કરીને તેમની પ્રદક્ષિણા કરે, તેને આખી પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણાનું ફળ મળે છે. સંતાન માટે માતાપિતા જ આખું જગત છે, અને તેમને મૂકીને બીજે પુણ્ય શોધવા જવું એ પુણ્ય નથી. દીકરાની બુદ્ધિ અને ભક્તિથી માતાપિતા ખૂબ રાજી થયાં, અને માન્યું કે જીત ગણેશની જ છે.
ગણેશજીનાં લગ્ન પ્રજાપતિ વિશ્વરૂપની બે દીકરીઓ, સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ સાથે થયાં. સમય જતાં સિદ્ધિને ક્ષેમ નામે પુત્ર થયો, જેનો અર્થ છે કુશળ-મંગળ, અને બુદ્ધિને લાભ નામે પુત્ર થયો. કાર્તિકેય લાંબી યાત્રા પછી પાછા ફર્યા અને બધું જાણ્યું ત્યારે તેમનું મન દુભાયું, અને તેઓ ક્રૌંચ પર્વત પર ચાલ્યા ગયા. શિવ-પાર્વતી વાત્સલ્યથી તેમની પાછળ ત્યાં ગયાં, અને ત્યાં શિવજી મલ્લિકાર્જુન રૂપે પૂજાય છે.
લોકપરંપરામાં ગણેશજીનો પરિવાર રિદ્ધિ-સિદ્ધિ સાથે યાદ કરાય છે, અને તેમના પુત્રો શુભ અને લાભના નામે. એટલે જ ગુજરાતી વેપારી નવો ચોપડો ખોલે ત્યારે સાથિયો કરીને એક બાજુ શુભ અને બીજી બાજુ લાભ લખે છે. આ કથામાં આ દિવસની શીખ છુપાયેલી છે: ટકાઉ લાભ બુદ્ધિમાંથી જન્મે છે અને ક્ષેમ, એટલે કે સૌના કુશળ-મંગળ સાથે આવે છે. જે કમાણી માતાપિતા, વડીલો અને પ્રામાણિકતાને ભૂલી જાય, તે લાભ નથી.
એટલે લાભ પાંચમે, દિવાળીના દીવા અને નવા વર્ષની શુભેચ્છાઓ પછી, દુકાનોનાં શટર ફરી ઊઘડે છે. ગણેશજી અને લક્ષ્મીજીનું પૂજન થાય છે, પ્રાર્થના સાથે પહેલું નામું લખાય છે, અને વર્ષનું કામકાજ શરૂ થાય છે. જૈન ઘરો અને દેરાસરોમાં જ્ઞાન પંચમીએ શાસ્ત્રો અને પુસ્તકોનું બહુમાન થાય છે. ગણેશજી દરેક ઘર અને દરેક દુકાનને બુદ્ધિ, કુશળ-મંગળ અને પ્રામાણિક લાભના આશીર્વાદ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- શુભ મુહૂર્તે ગણેશજી અને લક્ષ્મીજીનું પૂજન કરીને દુકાન, પેઢી કે ઑફિસ ફરી ખોલાય છે.
- નવા ચોપડાનું કંકુથી પૂજન થાય છે; સાથિયો કરીને શ્રી, શુભ અને લાભ લખાય છે અને પહેલું નામું મંડાય છે.
- ઘેર પણ લક્ષ્મીજી અને ગણેશજીની પૂજા થાય છે; ઘણા લોકો શ્રીસૂક્તનો પાઠ કરે છે.
- જૈન સમાજ જ્ઞાન પંચમી ઊજવે છે, જેમાં શાસ્ત્રો અને જ્ઞાનનું પૂજન થાય છે.
- નવું કામ શરૂ કરવા માટે આ દિવસ શુભ મનાય છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
લાભ પાંચમ 2026 ક્યારે છે?
લાભ પાંચમ 2026 14 નવેમ્બર 2026, શનિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
લાભ પાંચમ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
પાંચમ તિથિ 13 નવેમ્બર, 8:43 PM થી 14 નવેમ્બર, 11:24 PM સુધી (દિલ્હી)
લાભ પાંચમ શા માટે ઉજવાય છે?
લાભ પાંચમ, જેને સૌભાગ્ય પંચમી પણ કહે છે, કારતક સુદ પાંચમે, નવા વર્ષના પાંચમા દિવસે આવે છે.
સ્રોત
પૃથ્વી-પ્રદક્ષિણાની શરત, ગણેશજીનાં સિદ્ધિ-બુદ્ધિ સાથે લગ્ન અને પુત્રો ક્ષેમ અને લાભ: શિવ પુરાણ, રુદ્ર સંહિતા, કુમાર ખંડ, અધ્યાય 19–20. રિદ્ધિ-સિદ્ધિ અને શુભ-લાભનાં નામ તથા આ દિવસના રિવાજ લોકપરંપરા છે.