ધનતેરસ — કથા અને મહત્ત્વ

ધનતેરસ — ક્યારે છે
- 6 નવેમ્બર 2026, શુક્રવાર
- 27 ઑક્ટોબર 2027, બુધવાર
| તેરસ તિથિ | 6 નવેમ્બર, 10:31 AM થી 7 નવેમ્બર, 10:48 AM સુધી |
| પ્રદોષ કાળ | 5:59 PM – 8:32 PM |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:47 AM · 5:59 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 6 નવેમ્બર 2026
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ધનતેરસ આસો વદ તેરસે, દિવાળીના બે દિવસ પહેલાં ઊજવાય છે. એવી માન્યતા છે કે આ જ દિવસે સમુદ્રમંથનમાંથી ભગવાન ધન્વંતરિ અમૃતનો કળશ લઈને પ્રગટ થયા હતા. આ સાંજે યમરાજના નામે એક દીવો પ્રગટાવીને પરિવારની રક્ષાની પ્રાર્થના પણ કરવામાં આવે છે.
કથા
કથા પ્રમાણે જ્યારે દેવો અને અસુરોએ મળીને ક્ષીરસાગરનું મંથન કર્યું, ત્યારે મંદરાચલ પર્વત વલોણું બન્યો અને વાસુકિ નાગ નેતરું બન્યા. મંથનમાંથી એક પછી એક ચૌદ રત્નો નીકળ્યાં. છેલ્લે એક તેજસ્વી પુરુષ હાથમાં અમૃતનો કળશ લઈને પ્રગટ થયા. તેઓ હતા ભગવાન ધન્વંતરિ, જેમને ભગવાન વિષ્ણુનો અંશ અને દેવોના વૈદ્ય માનવામાં આવે છે.

પરંપરા પ્રમાણે એ આસો વદ તેરસનો દિવસ હતો, તેથી આ દિવસે ધન્વંતરિ જયંતી ઊજવાય છે. તેઓ કળશ લઈને આવ્યા હતા, એટલે આ દિવસે નવું વાસણ કે ધાતુની કોઈ વસ્તુ ઘેર લાવવાની પરંપરા બની. આ દિવસની પહેલી શીખ એ જ છે કે સારું આરોગ્ય પણ એક મોટું ધન છે.

આ દિવસની બીજી કથા રાજા હિમના દીકરાની છે. તેની કુંડળી જોઈને જ્યોતિષીઓએ કહ્યું હતું કે લગ્નના ચોથા દિવસે સાપ કરડવાથી તેના પ્રાણ સંકટમાં હશે. રાજકુમારનાં લગ્ન એક ખૂબ સમજદાર કન્યા સાથે થયાં, જેને આ વાતની ખબર હતી.

ચોથી રાતે તેણે પતિને સૂવા ન દીધા. શયનખંડના દ્વારે તેણે પોતાનાં બધાં ઘરેણાં અને સોનાચાંદીના સિક્કાનો ઢગલો કર્યો, અને ચારે બાજુ દીવા પ્રગટાવી દીધા. પછી તે આખી રાત પતિને વાર્તાઓ કહેતી રહી અને ગીતો ગાતી રહી.

મધરાતે યમરાજ સાપનું રૂપ લઈને આવ્યા. પણ દીવા અને ઘરેણાંના ઝગમગાટથી તેમની આંખો અંજાઈ ગઈ. તેઓ અંદર ન જઈ શક્યા, અને એ જ ઢગલા પર બેસીને આખી રાત તેનાં મધુર ગીતો સાંભળતા રહ્યા. સવાર થતાં જ તેઓ ચૂપચાપ પાછા વળી ગયા, અને રાજકુમારના પ્રાણ બચી ગયા.

ત્યારથી ધનતેરસની સાંજે ઘરની બહાર દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને યમરાજના નામે એક દીવો પ્રગટાવાય છે, જેને યમદીપદાન કહે છે. આ પ્રાર્થના છે કે પરિવાર પર કોઈ અકાળ સંકટ ન આવે. આ જ દિવસે લક્ષ્મીજી અને કુબેરની પૂજા પણ થાય છે. ધનતેરસ આપણને યાદ અપાવે છે કે સાચું ધન આરોગ્ય, પરિવાર અને પ્રેમ છે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- સાંજે પ્રદોષ કાળમાં ભગવાન ધન્વંતરિ, લક્ષ્મીજી અને કુબેરની પૂજા કરવામાં આવે છે.
- પરંપરાથી આ દિવસે નવું વાસણ, ચાંદી કે ધાતુની કોઈ વસ્તુ ખરીદવામાં આવે છે; ઘણા લોકો નવી સાવરણી પણ લાવે છે.
- સૂર્યાસ્ત પછી મુખ્ય દરવાજાની બહાર લોટ કે માટીનો ચાર મુખવાળો દીવો દક્ષિણ તરફ મુખ રાખીને યમરાજના નામે પ્રગટાવાય છે.
- ઘરની સફાઈ પૂરી કરીને દરવાજે રંગોળી અને દીવા સજાવાય છે; દિવાળીના પાંચ દિવસ અહીંથી શરૂ થાય છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ધનતેરસ 2026 ક્યારે છે?
ધનતેરસ 2026 6 નવેમ્બર 2026, શુક્રવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
ધનતેરસ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
તેરસ તિથિ 6 નવેમ્બર, 10:31 AM થી 7 નવેમ્બર, 10:48 AM સુધી; પ્રદોષ કાળ 5:59 PM – 8:32 PM (દિલ્હી)
ધનતેરસ શા માટે ઉજવાય છે?
ધનતેરસ આસો વદ તેરસે, દિવાળીના બે દિવસ પહેલાં ઊજવાય છે.
સ્રોત
સમુદ્રમંથન અને ધન્વંતરિનું પ્રાગટ્ય ભાગવત પુરાણના આઠમા સ્કંધમાં અને વિષ્ણુ પુરાણમાં; યમદીપદાનનું વિધાન સ્કંદ પુરાણમાં બતાવાય છે; રાજા હિમના દીકરાની કથા લોકપરંપરામાં પ્રચલિત છે.