પિતૃ પક્ષ — કથા અને મહત્ત્વ

પિતૃ પક્ષ — ક્યારે છે
- 26 સપ્ટેમ્બર – 10 ઑક્ટોબર 2026
- 15–29 સપ્ટેમ્બર 2027
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ભાદરવી પૂનમથી ભાદરવી અમાસ સુધીના સોળ દિવસ પિતૃ પક્ષ છે, જ્યારે આપણે આપણા પૂર્વજોને શ્રદ્ધાથી યાદ કરીએ છીએ. માન્યતા છે કે આ દિવસોમાં પિતૃઓ પોતાના વંશજો પાસે આવે છે, અને શ્રાદ્ધ તથા તર્પણથી તેમને તૃપ્તિ મળે છે. આ ઉત્સવ નહીં, કૃતજ્ઞતા અને સ્મરણનો સમય છે.
કથા
પિતૃ પક્ષ વિશે લોકપરંપરામાં દાનવીર કર્ણની એક કથા ખૂબ સંભળાય છે. મહાભારતના યુદ્ધ પછી જ્યારે કર્ણે દેહ છોડ્યો, ત્યારે તેઓ સ્વર્ગમાં પહોંચ્યા. ત્યાં જ્યારે તેમને ભૂખ લાગી, ત્યારે ભોજનને બદલે તેમની સામે સોનું, ચાંદી અને રત્નો પીરસાયાં.

કર્ણે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું કે મને ભોજન કેમ નથી અપાતું. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે તમે જીવનભર સોના અને રત્નોનું ખૂબ દાન કર્યું, એટલે અહીં એ જ તમને મળે છે. પણ તમે ક્યારેય તમારા પિતૃઓના નામે અન્ન અને જળ અર્પણ કર્યું નથી.

કર્ણે નમ્રતાથી કહ્યું કે મને તો મારા પૂર્વજો વિશે ખબર જ નહોતી. જીવનના છેલ્લા દિવસો સુધી હું એ પણ જાણતો નહોતો કે હું કયા કુળમાં જન્મ્યો છું. ત્યારે દેવરાજ ઇન્દ્રએ તેમને પંદર દિવસ માટે પૃથ્વી પર પાછા જવાની રજા આપી. કર્ણે આ દિવસોમાં પોતાના પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કર્યું, તર્પણ કર્યું, અને અન્ન અને જળનું દાન કર્યું. ત્યારથી આ પખવાડિયું પિતૃ પક્ષ કહેવાય છે.

શ્રાદ્ધ શબ્દ શ્રદ્ધામાંથી બન્યો છે. પિતૃઓ માટે જે કંઈ શ્રદ્ધાથી કરાય, એ જ શ્રાદ્ધ છે. તર્પણનો અર્થ છે તૃપ્ત કરવું. તેમાં હાથમાં પાણી, કાળા તલ અને દર્ભ લઈને પિતૃઓનું નામ લેતાં લેતાં જળ અર્પણ કરાય છે. પિંડદાનમાં ચોખા કે જવના લોટના ગોળ પિંડ બનાવીને અર્પણ કરાય છે.

આ દિવસોમાં ગાય, કાગડા, કૂતરા અને કીડીઓ માટે પણ ભોજનનો ભાગ કાઢવામાં આવે છે, અને કોઈ બ્રાહ્મણ કે જરૂરિયાતમંદને આદરથી જમાડવામાં આવે છે. બિહારનું ગયા આ કર્મનું સૌથી મોટું તીર્થ મનાય છે. બંગાળમાં આ પક્ષનો છેલ્લો દિવસ મહાલયા કહેવાય છે, જ્યારે તર્પણ સાથે દેવી પક્ષનું સ્વાગત થાય છે.

પિતૃ પક્ષ આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણે જે કંઈ છીએ, એ આપણા પૂર્વજોને કારણે છીએ. તેમને શ્રદ્ધાથી યાદ કરવા, અને તેમના નામે કોઈ ભૂખ્યાને ભોજન આપવું, એ સૌથી સુંદર અર્પણ છે. પિતૃઓના આશીર્વાદ આપના પરિવાર પર સદા બની રહે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- જે તિથિએ કોઈ પૂર્વજનું અવસાન થયું હોય, પિતૃ પક્ષની એ જ તિથિએ તેમનું શ્રાદ્ધ કરાય છે. તિથિ યાદ ન હોય તો સર્વપિતૃ અમાસે.
- શ્રાદ્ધ સામાન્ય રીતે બપોરના સમયે, કુતપ કાળમાં કરાય છે. તર્પણ પાણી, કાળા તલ અને દર્ભથી થાય છે.
- સાત્ત્વિક ભોજન બને છે, જેમાંથી ગાય, કાગડા, કૂતરા અને કીડીઓનો ભાગ કાઢવામાં આવે છે, પછી બ્રાહ્મણ કે જરૂરિયાતમંદને જમાડાય છે.
- આ દિવસોમાં પરિવારો સાદગીથી રહે છે, અને પરંપરા પ્રમાણે લગ્ન કે ગૃહપ્રવેશ જેવાં નવાં શુભ કામ ટાળવામાં આવે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
પિતૃ પક્ષ 2026 ક્યારે છે?
પિતૃ પક્ષ 2026 26 સપ્ટેમ્બર – 10 ઑક્ટોબર 2026 ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
પિતૃ પક્ષ શા માટે ઉજવાય છે?
ભાદરવી પૂનમથી ભાદરવી અમાસ સુધીના સોળ દિવસ પિતૃ પક્ષ છે, જ્યારે આપણે આપણા પૂર્વજોને શ્રદ્ધાથી યાદ કરીએ છીએ.
સ્રોત
શ્રાદ્ધનું વિધાન ગરુડ પુરાણ, માર્કંડેય પુરાણ અને મહાભારતના અનુશાસન પર્વમાં; કર્ણની કથા લોકપરંપરામાં પ્રચલિત છે, મહાભારતના મૂળ પાઠમાં મળતી નથી.