पितृपक्ष — कथा आणि महत्त्व

पितृपक्ष — कधी आहे
- 26 सप्टेंबर – 10 ऑक्टोबर 2026
- 15–29 सप्टेंबर 2027
हा दिवस का साजरा करतात?
पितृपक्ष म्हणजे भाद्रपद पौर्णिमेपासून भाद्रपद अमावास्येपर्यंतचे सोळा दिवस, जेव्हा आपण आपल्या पूर्वजांचे श्रद्धेने स्मरण करतो. असे मानतात की या दिवसांत पितर आपल्या वंशजांकडे येतात, आणि श्राद्ध आणि तर्पणाने ते तृप्त होतात. हा उत्सव नाही, तर कृतज्ञता आणि स्मरणाचा काळ आहे.
कथा
पितृपक्षाविषयी लोकपरंपरेत दानशूर कर्णाची एक कथा आवर्जून सांगितली जाते. महाभारताच्या युद्धानंतर कर्णाने देह ठेवला, तेव्हा ते स्वर्गात पोहोचले. तिथे त्यांना भूक लागली, तेव्हा अन्नाऐवजी त्यांच्यासमोर सोने, चांदी आणि रत्ने वाढली गेली.

कर्णाने आश्चर्याने विचारले, मला अन्न का दिले जात नाही? त्यांना सांगितले गेले की तुम्ही आयुष्यभर सोन्याचे आणि रत्नांचे भरपूर दान केले, म्हणून इथे तेच तुम्हाला मिळत आहे. पण तुम्ही कधीही आपल्या पितरांच्या नावाने अन्न आणि पाणी अर्पण केले नाही.

कर्ण नम्रपणे म्हणाले, मला तर माझ्या पूर्वजांविषयी काहीच माहीत नव्हते. आयुष्याच्या शेवटच्या दिवसांपर्यंत मी कोणत्या कुळात जन्मलो, हेही मला ठाऊक नव्हते. तेव्हा देवराज इंद्रांनी त्यांना पंधरा दिवसांसाठी पृथ्वीवर परत जाण्याची परवानगी दिली. कर्णाने या दिवसांत आपल्या पितरांचे श्राद्ध केले, तर्पण केले, आणि अन्न आणि पाण्याचे दान केले. तेव्हापासून हा पंधरवडा पितृपक्ष म्हणून ओळखला जातो.

श्राद्ध हा शब्द श्रद्धा या शब्दापासून आला आहे. जे काही श्रद्धेने पितरांसाठी केले जाते, तेच श्राद्ध. तर्पण म्हणजे तृप्त करणे. यात हातात पाणी, काळे तीळ आणि दर्भ घेऊन पितरांचे नाव घेत पाणी अर्पण केले जाते. पिंडदानात भाताचे किंवा जवाच्या पिठाचे गोल पिंड करून अर्पण केले जातात.

या दिवसांत गाय, कावळा, कुत्रा आणि मुंग्या यांच्यासाठीही अन्नाचा घास काढून ठेवला जातो, आणि एखाद्या ब्राह्मणाला किंवा गरजूला आदराने जेवू घातले जाते. बिहारमधील गया हे या कर्मासाठी सर्वात मोठे तीर्थ मानले जाते. बंगालमध्ये या पक्षाच्या शेवटच्या दिवसाला महालया म्हणतात, जेव्हा तर्पणासोबत देवीपक्षाचे स्वागत होते.

पितृपक्ष आपल्याला आठवण करून देतो की आपण जे काही आहोत, ते आपल्या पूर्वजांमुळे आहोत. त्यांचे श्रद्धेने स्मरण करणे, आणि त्यांच्या नावाने एखाद्या भुकेल्याला अन्न देणे, हेच सर्वात सुंदर अर्पण आहे. पितरांचा आशीर्वाद तुमच्या कुटुंबावर सदैव राहो.
कसा साजरा करतात
- ज्या तिथीला एखाद्या पूर्वजाचे निधन झाले असेल, पितृपक्षातील त्याच तिथीला त्यांचे श्राद्ध केले जाते. तिथी आठवत नसेल, तर सर्वपित्री अमावास्येला.
- श्राद्ध बहुधा दुपारी, कुतप काळात केले जाते. तर्पण पाणी, काळे तीळ आणि दर्भ यांनी होते.
- सात्त्विक स्वयंपाक केला जातो, त्यातून गाय, कावळा, कुत्रा आणि मुंग्या यांचा घास काढला जातो, मग ब्राह्मणाला किंवा गरजूला जेवू घातले जाते.
- या दिवसांत कुटुंबे साधेपणाने राहतात, आणि परंपरेनुसार लग्न किंवा गृहप्रवेश यांसारखी नवी शुभ कामे टाळली जातात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पितृपक्ष 2026 केव्हा आहे?
पितृपक्ष 2026 26 सप्टेंबर – 10 ऑक्टोबर 2026 रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
पितृपक्ष का साजरा केला जातो?
पितृपक्ष म्हणजे भाद्रपद पौर्णिमेपासून भाद्रपद अमावास्येपर्यंतचे सोळा दिवस, जेव्हा आपण आपल्या पूर्वजांचे श्रद्धेने स्मरण करतो.
स्रोत
श्राद्धाचा विधी गरुड पुराण, मार्कंडेय पुराण आणि महाभारताच्या अनुशासनपर्वात; कर्णाची कथा लोकपरंपरेत प्रचलित आहे, ती महाभारताच्या मूळ पाठात आढळत नाही.