दिवाळी — कथा आणि महत्त्व

दिवाळी — कधी आहे
- 8 नोव्हेंबर 2026, रविवार
- 29 ऑक्टोबर 2027, शुक्रवार
| अमावास्या तिथी | 8 नोव्हेंबर, 11:28 AM ते 9 नोव्हेंबर, 12:32 PM |
| प्रदोष काळ | 6:02 PM – 8:34 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:42 AM · 6:02 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 8 नोव्हेंबर 2026
▶ अयोध्येला परतल्यावर राम सर्वात आधी कोणाच्या घरी गेले? — व्हिडिओ ›
हा दिवस का साजरा करतात?
दिवाळी आश्विन अमावास्येच्या रात्री, म्हणजे उत्तर भारतातील पंचांगानुसार कार्तिक अमावास्येच्या रात्री, साजरी केली जाते. याच दिवशी प्रभू रामचंद्र चौदा वर्षांचा वनवास पूर्ण करून अयोध्येला परत आले, आणि नगरवासीयांनी दिव्यांनी त्यांचे स्वागत केले. या रात्री लक्ष्मीदेवी आणि गणपतीची पूजा करून घरात सुख, समृद्धी आणि सद्बुद्धी यांचे आवाहन केले जाते.
कथा
कथा अशी आहे की, वडील राजा दशरथ यांच्या वचनाचा मान राखण्यासाठी प्रभू रामचंद्रांनी चौदा वर्षांचा वनवास स्वीकारला. सीतामाई आणि बंधू लक्ष्मणही त्यांच्यासोबत वनात गेले. वनात रावणाने सीतामाईंचे हरण केले, आणि रामांनी हनुमान आणि वानरसेनेसोबत लंकेला जाऊन रावणाचा पराभव केला आणि सीतामाईंना परत आणले.

वनवासाची चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर राम, सीता आणि लक्ष्मण पुष्पक विमानातून अयोध्येला परतले. इतकी वर्षे रामांच्या पादुका सिंहासनावर ठेवून राज्य चालवणारे भरत आपल्या भावाला पाहून भावविभोर झाले. माता, गुरुजन आणि प्रजा, सगळेजण आपल्या रामाची वाट पाहत होते. परंपरेनुसार ती आश्विन अमावास्येची रात्र होती, वर्षातली सगळ्यात अंधारी रात्र.

पण त्या रात्री अयोध्येत कुठेही अंधार नव्हता. नगरवासीयांनी घरोघरी, गल्लोगल्ली, गच्च्यांवर आणि कठड्यांवर तुपाचे दिवे लावले. सगळी नगरी प्रकाशाने उजळून निघाली, मंगलगीते गायली गेली आणि मिठाई वाटली गेली. तेव्हापासून या रात्रीला दिव्यांची ओळ, म्हणजेच दीपावली, असे म्हणतात.

या रात्रीची दुसरी कथा लक्ष्मीदेवींची आहे. समुद्रमंथनातून लक्ष्मीदेवी कमळावर विराजमान होऊन प्रकट झाल्या, आणि त्यांनी भगवान विष्णूंना पती म्हणून वरले. परंपरेत असे मानले जाते की आश्विन अमावास्येच्या रात्री लक्ष्मीदेवी पृथ्वीवर फिरतात, आणि जे घर स्वच्छ, उजळलेले आणि प्रेमाने भरलेले असते, तिथे प्रसन्न होऊन राहतात.

लक्ष्मीदेवींसोबत गणपतीची पूजा यासाठी केली जाते की धनासोबत सद्बुद्धीही यावी, आणि प्रत्येक शुभ कामाची सुरुवात विघ्नहर्त्यापासून व्हावी. बुद्धीशिवाय धन टिकत नाही, हाच या जोडीचा संदेश आहे.

बंगाल आणि आसाममध्ये याच रात्री कालीमातेची पूजा होते. जैन परंपरेत हा भगवान महावीरांच्या निर्वाणाचा दिवस आहे, आणि शीख परंपरेत बंदी छोड दिवस. दिवाळी आपल्याला शिकवते की एक छोटीशी पणतीसुद्धा सगळ्यात गडद अमावास्येचा अंधार दूर करू शकते. लक्ष्मीदेवी आणि गणपती बाप्पांची कृपा सगळ्यांवर सदैव राहो.
कसा साजरा करतात
- दिवसा घराची संपूर्ण स्वच्छता केली जाते, आणि दारावर तोरण बांधून रांगोळी काढली जाते.
- संध्याकाळी प्रदोषकाळात किंवा स्थिर लग्नात लक्ष्मी गणेशाची पूजा होते. लाह्या, बत्तासे, मिठाई, कमळाची किंवा झेंडूची फुले आणि नाणी अर्पण केली जातात.
- पूजेनंतर घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात, दारात, अंगणात आणि तुळशीजवळ दिवे लावले जातात.
- सगळे कुटुंब मिळून आरती करते, वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घेते आणि मिठाई वाटते. व्यापारी नव्या हिशेबाच्या वह्यांची पूजाही करतात.
पूजा विधी — लक्ष्मी–गणेश पूजा (दिवाळी)
केव्हा करावी
दिवाळीच्या संध्याकाळी, प्रदोष काळात. (अॅपच्या सणाच्या पानावर त्या दिवसाची प्रदोष वेळ दिलेली आहे.)
काय लागेल (पूजा साहित्य)
- लाकडी पाट किंवा चौरंग आणि लाल किंवा पिवळे वस्त्र
- लक्ष्मी आणि गणेशाच्या प्रतिमा
- आंब्याची पाने आणि नारळ असलेला पाण्याचा कलश
- कुंकू, हळद, अक्षता
- फुले (कमळ किंवा गुलाब)
- उदबत्ती आणि तुपाचे दिवे
- लाह्या-बत्तासे, मिठाई, फळे
- विड्याची पाने आणि सुपारी, वेलची, लवंग
- एक नाणे
- गंगाजल
टप्प्याटप्प्याने
- घर स्वच्छ करा, पाटावर वस्त्र अंथरा आणि प्रतिमा पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून ठेवा.
- तीन वेळा पाणी प्राशन करून आचमन करा. हातात पाणी, अक्षता आणि एक फूल घेऊन संकल्प करा — कुटुंबाच्या कल्याणासाठी ही पूजा करत आहे.
- आधी गणेशाची पूजा करा — कुंकू, अक्षता, फुले, मोदक किंवा मिठाई अर्पण करा. मंत्र: ॐ गणेशाय नमः.
- कलशाची पूजा करा — परंपरेनुसार त्यात देवतांचा वास असतो असे मानले जाते.
- लक्ष्मीचे आवाहन करा. तिच्या प्रतिमेला पाण्याने स्नान घाला, वस्त्र, कुंकू आणि अक्षता, कमळ किंवा गुलाब, अत्तर अर्पण करा. मंत्र: ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः.
- उदबत्ती आणि दिवे ओवाळा. लाह्या-बत्तासे, मिठाई आणि फळे अर्पण करा. नाणे आणि त्या दिवशीचे पूजा साहित्य तिच्या चरणांजवळ ठेवा.
- आरती करा — "ॐ जय लक्ष्मी माता".
- काही चूक झाली असल्यास क्षमा मागा, प्रसाद वाटा आणि घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात दिवा लावा.
हे जाणून घ्या
वहीपूजन किंवा तिजोरीची पूजा आणि विधींचा क्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार असतो. बंगाल आणि ओडिशामध्ये हीच रात्र काली पूजेची असते — ती वेगळी पूजा आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दिवाळी 2026 केव्हा आहे?
दिवाळी 2026 8 नोव्हेंबर 2026, रविवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
दिवाळी 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
अमावास्या तिथी 8 नोव्हेंबर, 11:28 AM ते 9 नोव्हेंबर, 12:32 PM; प्रदोष काळ 6:02 PM – 8:34 PM (दिल्ली)
दिवाळी का साजरा केला जातो?
दिवाळी आश्विन अमावास्येच्या रात्री, म्हणजे उत्तर भारतातील पंचांगानुसार कार्तिक अमावास्येच्या रात्री, साजरी केली जाते.
घरी दिवाळी पूजा कशी करावी?
स्वच्छ चौरंगावर प्रतिमा मांडा, संकल्प करा, आधी गणेशाची आणि मग मुख्य देवतेची पूजा करा, फुले, दिवा आणि मिठाई अर्पण करा, आरती करा आणि प्रसाद वाटा. संपूर्ण विधी टप्प्याटप्प्याने आणि साहित्याची यादी या पानावर आहे; तुमच्या कुटुंबाची परंपरा वेगळी असल्यास तीच पाळा.
स्रोत
रामांचा वनवास आणि अयोध्येला परत येण्याची कथा वाल्मीकी रामायणात आहे; तिचा दीपोत्सवाशी संबंध नंतरच्या परंपरेतून आला. लक्ष्मीदेवींच्या प्रकट होण्याची कथा भागवत पुराण आणि विष्णुपुराणात. कार्तिक अमावास्येला दीपदान आणि लक्ष्मीपूजेचे वर्णन स्कंद पुराण आणि पद्मपुराणाच्या कार्तिक माहात्म्यात.