नरक चतुर्दशी — कथा आणि महत्त्व
नरक चतुर्दशी (अभ्यंगस्नान)

नरक चतुर्दशी — कधी आहे
- 8 नोव्हेंबर 2026, रविवार
- 28 ऑक्टोबर 2027, गुरुवार
| चतुर्दशी तिथी | 7 नोव्हेंबर, 10:48 AM ते 8 नोव्हेंबर, 11:28 AM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:42 AM · 6:02 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 8 नोव्हेंबर 2026
▶ ज्या राजाचा पुतळा जाळला जातो — त्याच्यासाठी कोण पुढे आले? — व्हिडिओ ›
हा दिवस का साजरा करतात?
नरक चतुर्दशी आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला, म्हणजे दिवाळीच्या मुख्य दिवसाच्या एक दिवस आधी साजरी होते. याच दिवशी भगवान श्रीकृष्ण आणि सत्यभामा यांनी अत्याचारी नरकासुराचा अंत करून सोळा हजार बंदिवान स्त्रियांची सुटका केली होती. हिला छोटी दिवाळी आणि रूप चौदस असेही म्हणतात.
कथा
कथा अशी आहे की प्राग्ज्योतिषपुरात नरकासुर नावाचा एक बलाढ्य असुर राज्य करत होता. तो भूदेवीचा, म्हणजे धरतीमातेचा पुत्र होता, पण शक्तीच्या गर्वाने तो अत्याचारी झाला. त्याने देवांना छळले, अदितीमातेची कुंडले हिसकावून घेतली, आणि वेगवेगळ्या राज्यांतील सोळा हजार कन्यांना बंदी करून आपल्या महालात कैदेत ठेवले.

दुःखी झालेले देवराज इंद्र द्वारकेला पोहोचले आणि त्यांनी भगवान श्रीकृष्णांकडे मदत मागितली. श्रीकृष्ण गरुडावर स्वार झाले, आणि त्यांच्यासोबत राणी सत्यभामाही निघाल्या. प्राग्ज्योतिषपुराभोवती पर्वतांचे, पाण्याचे आणि अग्नीचे वेढे होते, आणि मुर नावाचा पाच मस्तकांचा असुर पहारा देत होता. श्रीकृष्णांनी सगळे वेढे तोडले आणि मुराला हरवले, म्हणून त्यांना मुरारी म्हणतात.

मग नरकासुराशी घनघोर युद्ध झाले. भागवतातील कथेत श्रीकृष्णांनी सुदर्शन चक्राने त्याचा अंत केला. दक्षिण भारतात प्रचलित कथेनुसार नरकासुराला वरदान होते की त्याचा मृत्यू फक्त त्याच्या आईच्या हातूनच होईल, म्हणून भूदेवीचाच अवतार मानल्या जाणाऱ्या सत्यभामेने स्वतः बाण चालवून त्याचा अंत केला.

असे म्हणतात की शेवटच्या क्षणी नरकासुराला आपली चूक कळली. त्याने प्रार्थना केली की त्याच्या मृत्यूचा दिवस लोकांनी दिवे लावून आनंदाने साजरा करावा, म्हणजे अंधारावर प्रकाशाचा विजय सदैव लक्षात राहील. भगवंतांनी त्याची ही इच्छा पूर्ण केली.

श्रीकृष्णांनी सोळा हजार स्त्रियांची कैदेतून सुटका केली. कोणीही त्यांचा अपमान करू नये, म्हणून त्यांनी सर्वांना सन्मानाने आपल्या राण्यांचे स्थान दिले. अदितीमातेची कुंडलेही आदराने परत केली गेली.

असे मानतात की युद्धानंतर श्रीकृष्ण पहाटे परतले आणि त्यांनी तेल आणि उटणे लावून स्नान केले. म्हणूनच या दिवशी सूर्योदयापूर्वी तेल लावून अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा आहे, आणि या दिवसाला रूप चौदस म्हणतात. संध्याकाळी दिवे लावले जातात, म्हणून ही छोटी दिवाळी. तमिळनाडू आणि दक्षिण भारतात हाच दिवस मुख्य दिवाळी म्हणून साजरा होतो. हा सण शिकवतो की प्रत्येक अंधाराचा अंत निश्चित आहे.
कसा साजरा करतात
- सूर्योदयापूर्वी, आकाशात तारे आणि चंद्र दिसत असतानाच, तिळाच्या तेलाने मालिश करून आणि उटणे लावून स्नान केले जाते.
- अनेक ठिकाणी स्नानाच्या वेळी आघाड्याची, म्हणजे अपामार्गाची काडी डोक्यावरून फिरवली जाते.
- संध्याकाळी घराबाहेर यमराजांच्या नावाने दिवा लावला जातो, आणि घरात छोट्या दिवाळीचे दिवे सजवले जातात.
- अनेक घरांमध्ये या दिवशी हनुमानाची आणि कालीमातेची पूजाही होते. गुजरातमध्ये या दिवसाला काळी चौदस म्हणतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नरक चतुर्दशी 2026 केव्हा आहे?
नरक चतुर्दशी 2026 8 नोव्हेंबर 2026, रविवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
नरक चतुर्दशी 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
चतुर्दशी तिथी 7 नोव्हेंबर, 10:48 AM ते 8 नोव्हेंबर, 11:28 AM (दिल्ली)
नरक चतुर्दशी का साजरा केला जातो?
नरक चतुर्दशी आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला, म्हणजे दिवाळीच्या मुख्य दिवसाच्या एक दिवस आधी साजरी होते.
स्रोत
नरकासुरवधाची कथा भागवत पुराणाच्या दहाव्या स्कंधात आणि विष्णुपुराणात; सत्यभामेने वध केल्याचे रूप दक्षिण भारताच्या परंपरेत प्रचलित; अभ्यंगस्नानाचा विधी पद्मपुराण आणि लोकपरंपरेतून.