रथयात्रा — कथा आणि महत्त्व

रथयात्रा — कधी आहे
- 5 जुलै 2027, सोमवार
| द्वितीया तिथी | 5 जुलै, 4:51 AM ते 6 जुलै, 1:14 AM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:05 AM · 7:21 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 5 जुलै 2027
हा दिवस का साजरा करतात?
आषाढ शुक्ल द्वितीयेला भगवान जगन्नाथ, मोठे बंधू बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा पुरीच्या श्रीमंदिरातून बाहेर पडून रथांवर आरूढ होऊन गुंडिचा मंदिरात जातात, जे त्यांच्या मावशीचे घर मानले जाते. वर्षातील हाच तो दिवस, जेव्हा महाप्रभू स्वतः मंदिराबाहेर येऊन प्रत्येक भक्ताला दर्शन देतात, मग तो कोणीही असो.
कथा
कथा अशी आहे की माळव्याचे राजा इंद्रद्युम्न भगवान विष्णूंचे मोठे भक्त होते. त्यांनी ऐकले की नीलांचलाच्या वनात नील माधवाच्या रूपात भगवंतांची पूजा होते, आणि तिथले शबर प्रमुख विश्वावसू लपूनछपून त्यांची सेवा करतात. राजाने आपले पुरोहित विद्यापती यांना शोधासाठी पाठवले. विद्यापतींनी विश्वावसूंची मुलगी ललिता हिच्याशी विवाह केला, आणि खूप विनवण्या केल्यावर डोळ्यांवर पट्टी बांधून त्यांना नील माधवाचे दर्शन मिळाले.

पण राजा स्वतः तिथे पोहोचले, तेव्हा नील माधव अंतर्धान पावले होते. राजा खूप दुःखी झाले. तेव्हा आकाशवाणी झाली, मी समुद्रातून वाहत येणाऱ्या पवित्र लाकडाच्या रूपात येईन. काही काळाने खरोखरच ते पवित्र लाकूड समुद्राच्या लाटांवर वाहत आले. त्याला दारुब्रह्म म्हटले गेले, म्हणजे लाकडात विराजमान असलेले स्वतः परब्रह्म.

आता प्रश्न होता की मूर्ती कोण घडवणार. तेव्हा एक वृद्ध कारागीर आले आणि म्हणाले, मी एकवीस दिवस बंद खोलीत काम करेन, कोणीही दार उघडू नये. काही दिवस आतून हत्यारांचा आवाज येत राहिला, मग शांतता पसरली. राणी गुंडिचा घाबरल्या आणि त्यांनी दार उघडायला लावले. कारागीर गायब झाले होते आणि तिन्ही विग्रह अपूर्ण होते, मोठे मोठे गोल डोळे, पण पूर्ण हातपाय नाहीत. असे मानतात की ते कारागीर स्वतः विश्वकर्मा होते. तेव्हा भगवंत म्हणाले, माझी याच रूपात पूजा व्हावी, अशी माझी इच्छा आहे. आजही महाप्रभू याच रूपात सर्वांना आपलेसे करतात.

रथयात्रेच्या आधी ज्येष्ठ पौर्णिमेला स्नानयात्रा होते. एकशे आठ घड्यांच्या पाण्याने स्नान झाल्यावर महाप्रभूंना ताप येतो आणि ते पंधरा दिवस अनसरमध्ये विश्रांती घेतात. मग आषाढ शुक्ल द्वितीयेला तिन्ही भावंडे बडदांडावर आपापल्या रथांतून निघतात. जगन्नाथांचा रथ नंदीघोष, बलभद्रांचा तालध्वज आणि सुभद्रांचा दर्पदलन.

रथ निघण्यापूर्वी पुरीचे गजपती महाराज सोन्याची मूठ असलेल्या झाडूने रथ झाडतात आणि चंदनाचे पाणी शिंपडतात. याला छेरा पहंरा म्हणतात. याचा संदेश असा की महाप्रभूंसमोर राजाही एक सेवक आहे. मग लाखो भक्त जय जगन्नाथ असा जयघोष करत जाड दोरखंड ओढतात. असे म्हणतात, रथाच्या दोराला नुसता स्पर्श करणेही मोठे भाग्य आहे.

सात दिवस गुंडिचा मंदिरात राहिल्यानंतर दशमीला बाहुडा यात्रेत महाप्रभू परततात. वाटेत मौसी मा मंदिरात त्यांना पोडा पिठाचा नैवेद्य दाखवला जातो. परतल्यावर ते सोना बेशात दर्शन देतात, आणि मग रुसलेल्या लक्ष्मीमातेची समजूत काढून श्रीमंदिरात प्रवेश करतात. रथयात्रा शिकवते की भगवंत फक्त मंदिरात नाहीत, तर आपल्या भक्तांमध्येही येतात. जय जगन्नाथ.
कसा साजरा करतात
- रथयात्रा आषाढ शुक्ल द्वितीयेला होते. पुरीत छेरा पहंरा झाल्यावर रथ ओढले जातात.
- घरी जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या चित्राची किंवा छोट्या रथाची पूजा करावी आणि फुले, तुळस, खिचडी किंवा गोड पदार्थांचा नैवेद्य दाखवावा.
- जय जगन्नाथ असा जप करावा आणि जगन्नाथाष्टकाचे पठण करावे. जवळपास रथयात्रा निघाली, तर दोर ओढण्यात सहभागी व्हावे.
- पंचमीच्या दिवशी, हेरा पंचमीला, लक्ष्मीमातेची पूजा होते, आणि दशमीला बाहुडा यात्रेत महाप्रभू श्रीमंदिरात परततात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रथयात्रा 2027 केव्हा आहे?
रथयात्रा 2027 5 जुलै 2027, सोमवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
रथयात्रा 2027 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
द्वितीया तिथी 5 जुलै, 4:51 AM ते 6 जुलै, 1:14 AM (दिल्ली)
रथयात्रा का साजरा केला जातो?
आषाढ शुक्ल द्वितीयेला भगवान जगन्नाथ, मोठे बंधू बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा पुरीच्या श्रीमंदिरातून बाहेर पडून रथांवर आरूढ होऊन गुंडिचा मंदिरात जातात, जे त्यांच्या मावशीचे घर मानले जाते.
स्रोत
इंद्रद्युम्न आणि दारुब्रह्माची कथा स्कंद पुराणाच्या उत्कल खंडात, म्हणजे पुरुषोत्तम क्षेत्र माहात्म्यात, आणि ब्रह्म पुराणात; नील माधव, विश्वावसू आणि राणी गुंडिचा यांच्याशी संबंधित प्रसंग ओडिशाच्या मंदिर परंपरेतून आणि लोकपरंपरेतून.