धनत्रयोदशी — कथा आणि महत्त्व

धनत्रयोदशी — कधी आहे
- 6 नोव्हेंबर 2026, शुक्रवार
- 27 ऑक्टोबर 2027, बुधवार
| त्रयोदशी तिथी | 6 नोव्हेंबर, 10:31 AM ते 7 नोव्हेंबर, 10:48 AM |
| प्रदोष काळ | 6:03 PM – 8:34 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:41 AM · 6:03 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 6 नोव्हेंबर 2026
हा दिवस का साजरा करतात?
धनत्रयोदशी दिवाळीच्या दोन दिवस आधी, आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला साजरी होते. उत्तर भारतातील पंचांगानुसार हीच तिथी कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी असते, आणि तिथे हा सण धनतेरस म्हणून ओळखला जातो. असे मानले जाते की याच दिवशी समुद्रमंथनातून भगवान धन्वंतरी अमृताचा कलश घेऊन प्रकट झाले. या संध्याकाळी यमराजांच्या नावाने एक दिवा लावून कुटुंबाच्या रक्षणासाठी प्रार्थनाही केली जाते.
कथा
कथा अशी आहे की देव आणि असुरांनी मिळून क्षीरसागराचे मंथन केले, तेव्हा मंदार पर्वताची रवी झाली आणि वासुकी नागाचा दोर झाला. मंथनातून एकामागून एक चौदा रत्ने बाहेर आली. शेवटी एक तेजस्वी पुरुष हातात अमृताचा कलश घेऊन प्रकट झाले. ते होते भगवान धन्वंतरी, ज्यांना भगवान विष्णूंचा अंश आणि देवांचे वैद्य मानले जाते.

परंपरेनुसार तो याच कृष्ण त्रयोदशीचा दिवस होता, म्हणून या दिवशी धन्वंतरी जयंती साजरी केली जाते. ते कलश घेऊन आले होते, म्हणून या दिवशी नवीन भांडे किंवा धातूची एखादी वस्तू घरी आणण्याची परंपरा पडली. या दिवसाची पहिली शिकवण हीच की चांगले आरोग्य हेसुद्धा एक मोठे धन आहे.

या दिवसाची दुसरी कथा हिम राजाच्या पुत्राची आहे. त्याची कुंडली पाहून ज्योतिषांनी सांगितले होते की लग्नाच्या चौथ्या दिवशी साप चावल्याने त्याचे प्राण संकटात येतील. राजकुमाराचा विवाह एका अतिशय समंजस मुलीशी झाला, जिला ही गोष्ट माहीत होती.

चौथ्या रात्री तिने पतीला झोपू दिले नाही. शयनगृहाच्या दाराशी तिने आपल्या सगळ्या दागिन्यांची आणि सोन्याचांदीच्या नाण्यांची रास रचली, आणि सभोवती दिवे लावले. मग ती रात्रभर पतीला गोष्टी सांगत आणि गाणी गात राहिली.

मध्यरात्री यमराज सापाचे रूप घेऊन आले. पण दिव्यांच्या आणि दागिन्यांच्या लखलखाटाने त्यांचे डोळे दिपले. त्यांना आत जाता आले नाही, आणि त्याच राशीवर बसून ते रात्रभर तिची गोड गाणी ऐकत राहिले. सकाळ होताच ते गुपचूप परत गेले, आणि राजकुमाराचे प्राण वाचले.

तेव्हापासून धनत्रयोदशीच्या संध्याकाळी घराबाहेर दक्षिण दिशेकडे तोंड करून यमराजांच्या नावाने एक दिवा लावला जातो. याला यमदीपदान म्हणतात. कुटुंबावर कोणतेही अकाली संकट येऊ नये, अशी ही प्रार्थना असते. याच दिवशी लक्ष्मीदेवी आणि कुबेर यांचीही पूजा होते. धनत्रयोदशी आपल्याला आठवण करून देते की खरे धन म्हणजे आरोग्य, कुटुंब आणि प्रेम.
कसा साजरा करतात
- संध्याकाळी प्रदोषकाळी भगवान धन्वंतरी, लक्ष्मीदेवी आणि कुबेर यांची पूजा केली जाते.
- परंपरेने या दिवशी नवीन भांडे, चांदी किंवा धातूची एखादी वस्तू खरेदी केली जाते. अनेकजण नवी केरसुणीही घरी आणतात.
- सूर्यास्तानंतर मुख्य दाराबाहेर कणकेचा किंवा मातीचा चार वातींचा दिवा दक्षिणेकडे तोंड करून यमराजांच्या नावाने लावला जातो.
- घराची स्वच्छता पूर्ण करून दारात रांगोळी आणि दिव्यांची सजावट केली जाते. दिवाळीचे पाच दिवस इथूनच सुरू होतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
धनत्रयोदशी 2026 केव्हा आहे?
धनत्रयोदशी 2026 6 नोव्हेंबर 2026, शुक्रवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
धनत्रयोदशी 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
त्रयोदशी तिथी 6 नोव्हेंबर, 10:31 AM ते 7 नोव्हेंबर, 10:48 AM; प्रदोष काळ 6:03 PM – 8:34 PM (दिल्ली)
धनत्रयोदशी का साजरा केला जातो?
धनत्रयोदशी दिवाळीच्या दोन दिवस आधी, आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला साजरी होते.
स्रोत
समुद्रमंथन आणि धन्वंतरींचे प्रकट होणे भागवत पुराणाच्या आठव्या स्कंधात आणि विष्णुपुराणात; यमदीपदानाचा विधी स्कंद पुराणात सांगितला जातो; हिम राजाच्या पुत्राची कथा लोकपरंपरेत प्रचलित आहे.