गोवर्धन पूजा — कथा आणि महत्त्व

गोवर्धन पूजा — कधी आहे
- 10 नोव्हेंबर 2026, मंगळवार
- 30 ऑक्टोबर 2027, शनिवार
| प्रतिपदा तिथी | 9 नोव्हेंबर, 12:32 PM ते 10 नोव्हेंबर, 2:01 PM |
| प्रातःकाल पूजा | 6:43 AM – 8:58 AM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:43 AM · 6:02 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 10 नोव्हेंबर 2026
▶ कृष्णांनी उचललेला पर्वत — तो खरे तर काय होता? — व्हिडिओ ›
हा दिवस का साजरा करतात?
गोवर्धन पूजा कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला, दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी साजरी केली जाते. बाळकृष्णांनी गोवर्धन पर्वत उचलून इंद्राच्या कोपापासून संपूर्ण ब्रजाचे रक्षण केले, त्या दिवसाची ही आठवण आहे. या दिवशी गोवर्धन, गायी आणि निसर्ग यांची पूजा होते आणि अन्नकुटाचा नैवेद्य दाखवला जातो.
कथा
कथा अशी आहे की, श्रीकृष्ण साधारण सात वर्षांचे असताना एकदा त्यांनी पाहिले की सगळ्या ब्रजात मोठी तयारी सुरू आहे. त्यांनी नंदबाबांना विचारले, तेव्हा त्यांनी सांगितले की आपण दरवर्षी देवराज इंद्रांची पूजा करतो, कारण ते पाऊस पाडतात, आणि पावसामुळेच धान्य आणि गवत उगवते.

बाळकृष्ण मोठ्या निरागसपणे म्हणाले, बाबा, आपल्या गायी गोवर्धन पर्वतावर चरतात, तिथूनच आपल्याला गवत, पाणी, फळे आणि लाकूड मिळते. आपण तर गोवर्धनाची, गायींची आणि ब्राह्मणांची पूजा केली पाहिजे. श्रीकृष्णांचे म्हणणे सगळ्यांना पटले. ब्रजवासीयांनी भरपूर पक्वान्ने करून गोवर्धनाला नैवेद्य दाखवला आणि त्याला प्रदक्षिणा घातली. असे म्हणतात की श्रीकृष्ण स्वतः एका विशाल रूपात प्रकट झाले आणि म्हणाले, मी गोवर्धन आहे, आणि त्यांनी तो नैवेद्य प्रेमाने स्वीकारला.

आपली पूजा बंद होताना पाहून इंद्रांना खूप राग आला. त्यांनी प्रलयाच्या ढगांना आज्ञा दिली की ब्रज बुडवून टाका. आकाश काळेकुट्ट झाले, विजा कडाडू लागल्या आणि मुसळधार पाऊस सुरू झाला. गावातली माणसे आणि गायी भीतीने थरथर कापू लागली आणि श्रीकृष्णांना शरण आली.

श्रीकृष्ण गालातल्या गालात हसले आणि त्यांनी तो विशाल गोवर्धन पर्वत आपल्या करंगळीवर असा उचलला, जसे एखादे मूल छत्री उचलते. संपूर्ण ब्रज, सगळे गोपाळ सवंगडी, गोपी आणि गायी, सगळेजण त्या पर्वताखाली आले. सात दिवस आणि सात रात्री पाऊस पडत राहिला, पण कोणावरही पाण्याचा एक थेंबसुद्धा पडला नाही. गोपाळांनीही आपल्या काठ्या पर्वताला टेकवल्या, जणू तेसुद्धा आधार देत होते.

शेवटी इंद्रांचा गर्व उतरला. त्यांना कळून चुकले की हे बालक म्हणजे साक्षात भगवंत आहेत. ते कामधेनू गायीला घेऊन आले आणि हात जोडून त्यांनी क्षमा मागितली. कामधेनूने आपल्या दुधाने श्रीकृष्णांना अभिषेक केला, आणि तेव्हापासून ते गोविंद म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

तेव्हापासून हा दिवस गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट म्हणून साजरा केला जातो. असे म्हणतात की सात दिवस पर्वत धरून ठेवताना श्रीकृष्णांनी काहीच खाल्ले नाही, म्हणून सात दिवसांच्या आठही प्रहरांच्या जेवणाच्या बदल्यात भक्त त्यांना छप्पन्न भोग अर्पण करतात. गुजरातमध्ये हा नववर्षाचा दिवस आहे, आणि महाराष्ट्रात बलिप्रतिपदा. हा सण शिकवतो की जी धरणी, जी झाडे आणि ज्या गायी आपले पालनपोषण करतात, त्यांचा आदर करणे हीच खरी पूजा आहे.
कसा साजरा करतात
- सकाळी अंगणात शेणाने गोवर्धन पर्वताची आणि श्रीकृष्णांची आकृती बनवली जाते, मग तिची पूजा करून प्रदक्षिणा घातली जाते.
- अन्नकुटात निरनिराळ्या भाज्या, कढी, भात, पुऱ्या आणि मिठाया करून नैवेद्य दाखवला जातो, मग सगळ्यांना प्रसाद वाटला जातो.
- गायी आणि बैलांना अंघोळ घालून सजवले जाते आणि त्यांना गूळ आणि चारा खाऊ घातला जातो.
- मथुरेजवळच्या गोवर्धन पर्वताची प्रदक्षिणा करण्यासाठी या दिवशी मोठ्या संख्येने भक्त येतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गोवर्धन पूजा 2026 केव्हा आहे?
गोवर्धन पूजा 2026 10 नोव्हेंबर 2026, मंगळवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गोवर्धन पूजा 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
प्रतिपदा तिथी 9 नोव्हेंबर, 12:32 PM ते 10 नोव्हेंबर, 2:01 PM; प्रातःकाल पूजा 6:43 AM – 8:58 AM (दिल्ली)
गोवर्धन पूजा का साजरा केला जातो?
गोवर्धन पूजा कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला, दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी साजरी केली जाते.
स्रोत
भागवत पुराण, दहावा स्कंध, अध्याय चोवीस ते सत्तावीस; विष्णुपुराण; हरिवंश; छप्पन्न भोगाचे स्पष्टीकरण लोकपरंपरेतून.