भाऊबीज — कथा आणि महत्त्व

भाऊबीज — कधी आहे
- 11 नोव्हेंबर 2026, बुधवार
- 31 ऑक्टोबर 2027, रविवार
| द्वितीया तिथी | 10 नोव्हेंबर, 2:01 PM ते 11 नोव्हेंबर, 3:54 PM |
| अपराह्न काळ | 1:29 PM – 3:45 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:43 AM · 6:01 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 11 नोव्हेंबर 2026
▶ मृत्यूच्या देवाकडे बहिणीने वरदानात काय मागितले? — व्हिडिओ ›
हा दिवस का साजरा करतात?
भाऊबीज हा कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला साजरा होणारा भाऊ आणि बहिणीच्या प्रेमाचा सण आहे. याच दिवशी यमुनेने आपले भाऊ यमराज यांना घरी बोलावून प्रेमाने जेवू घातले. प्रसन्न होऊन यमराजांनी वर दिला की जो भाऊ या दिवशी बहिणीच्या घरी जाईल, त्याला अकाली मृत्यूचे भय राहणार नाही. म्हणूनच या दिवसाला यमद्वितीया असेही म्हणतात.
कथा
कथा अशी आहे की सूर्यदेव आणि संज्ञादेवी यांना दोन अपत्ये होती, पुत्र यमराज आणि कन्या यमुना. लहानपणापासून दोघांचे एकमेकांवर खूप प्रेम होते. मोठे झाल्यावर यमराजांना प्रत्येक जीवाच्या कर्मांचा हिशेब ठेवण्याचे कठीण काम मिळाले, आणि ते आपल्या यमपुरीत राहू लागले. यमुना पृथ्वीवर नदी होऊन वाहू लागल्या. कामाच्या व्यापात यमराजांना बहिणीला भेटायला वेळच मिळत नसे.

यमुना वारंवार भावाला निरोप पाठवत, दादा, कधीतरी माझ्या घरी ये, माझ्या हातचे जेवण जेव. यमराज दर वेळी काही ना काही कारण सांगून टाळत असत. बहिणीचे मन उदास होई, पण तिने बोलावणे सोडले नाही. तिचे प्रेम खरे होते, आणि खरे प्रेम कधीच हार मानत नाही.

शेवटी कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षाची द्वितीया आली. त्या दिवशी यमराजांनी मनात विचार केला, मी तर सगळ्यांचे प्राण हरण करणारा. मला कोणी प्रेमाने आपल्या घरी बोलावत नाही. पण माझी बहीण इतक्या मायेने पुन्हा पुन्हा बोलावते आहे, आज मी तिचे म्हणणे नक्की पाळीन. असे म्हणतात की बहिणीच्या घरी जाण्याआधी त्यांनी नरकात पडलेल्या जीवांनाही त्या दिवसापुरते मुक्त केले, या शुभ दिवशी कोणीच दुःखी राहू नये म्हणून.

भावाला दारात पाहून यमुनेच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. त्यांनी भावाचे स्वागत केले, कपाळावर टिळा लावला, औक्षण केले, आणि नाना प्रकारची पक्वान्ने करून मोठ्या प्रेमाने जेवू घातले. बहिणीचा असा आदर पाहून यमराजांचे मन भरून आले. ते म्हणाले, बहिणी, आज मी तुझ्यावर फार प्रसन्न आहे, हवा तो वर माग.

यमुनेने स्वतःसाठी धन किंवा सुख मागितले नाही. त्या म्हणाल्या, दादा, तू दरवर्षी याच दिवशी माझ्या घरी येत जा. आणि जो भाऊ या दिवशी आपल्या बहिणीच्या घरी जाऊन तिच्या हातून टिळा लावून घेईल आणि जेवेल, त्याला तुझे भय राहू नये. यमराज म्हणाले, असेच होईल. त्यांनी वचन दिले की अशा भावाला अकाली मृत्यूची भीती कधी सतावणार नाही. मग बहिणीला वस्त्रे आणि दागिने भेट देऊन ते आपल्या लोकी परतले. तेव्हापासून हा दिवस यमद्वितीया म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

आणखी एक कथा सांगितली जाते की नरकासुराचा वध करून भगवान श्रीकृष्ण याच दिवशी आपल्या बहिणीला, सुभद्रेला भेटायला गेले, आणि सुभद्रेने दिवे लावून, टिळा लावून त्यांचे स्वागत केले. उत्तर भारतात हा सण भाई दूज, महाराष्ट्रात भाऊबीज आणि बंगालमध्ये भाई फोंटा या नावाने मोठ्या प्रेमाने साजरा केला जातो.

भाऊबीज आपल्याला आठवण करून देते की भाऊ आणि बहिणीचे नाते अंतर आणि कामाच्या व्यापापेक्षा कितीतरी मोठे आहे. बहीण भावाच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते, आणि भाऊ आयुष्यभर तिची साथ देण्याचे वचन देतो. यमुनामाई आणि यमराज यांची कृपा प्रत्येक घरातील भावाबहिणींवर राहो.
कसा साजरा करतात
- हा सण दिवाळीनंतर दोन दिवसांनी, कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला साजरा केला जातो.
- बहीण स्नान करून पूजेचे ताट सजवते. त्यात कुंकू, अक्षता, दिवा, मिठाई आणि नारळ किंवा सुक्या खोबऱ्याची वाटी ठेवली जाते. अनेक बहिणी भावाला टिळा लावेपर्यंत काही खात नाहीत.
- भाऊ बहिणीच्या घरी जातो. बहीण त्याच्या कपाळावर टिळा लावून त्याचे औक्षण करते आणि त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते.
- बहीण आपल्या हाताने भावाला जेवू घालते, आणि भाऊ तिला भेटवस्तू देऊन आशीर्वाद घेतो.
- अनेक ठिकाणी या दिवशी यमुनेतील स्नानाला आणि यमराज, चित्रगुप्त तसेच यमुनामाई यांच्या पूजेला विशेष महत्त्व मानले जाते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भाऊबीज 2026 केव्हा आहे?
भाऊबीज 2026 11 नोव्हेंबर 2026, बुधवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
भाऊबीज 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
द्वितीया तिथी 10 नोव्हेंबर, 2:01 PM ते 11 नोव्हेंबर, 3:54 PM; अपराह्न काळ 1:29 PM – 3:45 PM (दिल्ली)
भाऊबीज का साजरा केला जातो?
भाऊबीज हा कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला साजरा होणारा भाऊ आणि बहिणीच्या प्रेमाचा सण आहे.
स्रोत
यमद्वितीयेचा उल्लेख पुराणांमध्ये, विशेषतः स्कंद पुराण आणि पद्मपुराण यांच्या परंपरेत आढळतो; यमुना आणि यमराजांची ही कथा लोकपरंपरेत प्रचलित असलेले रूप आहे.