ભાઈબીજ — કથા અને મહત્ત્વ

ભાઈબીજ — ક્યારે છે
- 11 નવેમ્બર 2026, બુધવાર
- 31 ઑક્ટોબર 2027, રવિવાર
| બીજ તિથિ | 10 નવેમ્બર, 2:01 PM થી 11 નવેમ્બર, 3:54 PM સુધી |
| અપરાહ્ન કાળ | 1:30 PM – 3:43 PM |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:50 AM · 5:57 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 11 નવેમ્બર 2026
▶ મૃત્યુના દેવતા પાસે બહેને વરદાનમાં શું માગ્યું? — વિડિઓ ›
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ભાઈબીજ કારતક સુદ બીજે ઊજવાતો ભાઈ બહેનના પ્રેમનો તહેવાર છે. આ જ દિવસે યમુનાજીએ પોતાના ભાઈ યમરાજને ઘેર બોલાવીને પ્રેમથી જમાડ્યા હતા, અને પ્રસન્ન થઈને યમરાજે વરદાન આપ્યું કે જે ભાઈ આ દિવસે બહેનને ઘેર જશે, તેને અકાળ મૃત્યુનો ભય નહીં રહે. એટલે જ તેને યમદ્વિતીયા પણ કહે છે.
કથા
કથા પ્રમાણે સૂર્યદેવ અને દેવી સંજ્ઞાને બે સંતાન હતાં, દીકરો યમરાજ અને દીકરી યમુના. બંને વચ્ચે નાનપણથી ખૂબ પ્રેમ હતો. મોટા થતાં યમરાજને બધા જીવોનાં કર્મોનો હિસાબ રાખવાનું કઠિન કામ મળ્યું અને તેઓ પોતાની યમપુરીમાં રહેવા લાગ્યા. યમુનાજી ધરતી પર નદી બનીને વહેવા લાગ્યાં. કામના બોજમાં યમરાજને બહેનને મળવાનો સમય જ મળતો નહોતો.

યમુનાજી વારંવાર ભાઈને સંદેશો મોકલતાં કે ભાઈ, ક્યારેક મારે ઘેર આવો, મારા હાથનું બનાવેલું ભોજન જમો. યમરાજ દર વખતે કોઈ ને કોઈ કારણ બતાવીને વાત ટાળી દેતા. બહેનનું મન ઉદાસ થઈ જતું, પણ તેણે બોલાવવાનું છોડ્યું નહીં. તેનો પ્રેમ સાચો હતો, અને સાચો પ્રેમ ક્યારેય હાર માનતો નથી.

આખરે કારતક મહિનાની સુદ બીજ આવી. એ દિવસે યમરાજે મનમાં વિચાર્યું, હું તો સૌના પ્રાણ હરનારો છું, મને કોઈ પ્રેમથી પોતાને ઘેર બોલાવતું નથી. પણ મારી બહેન આટલા સ્નેહથી વારંવાર બોલાવે છે, આજે હું તેની વાત જરૂર રાખીશ. કહેવાય છે કે બહેનને ઘેર જતાં પહેલાં તેમણે નરકમાં પડેલા જીવોને પણ એ દિવસ પૂરતા મુક્ત કરી દીધા, જેથી આ શુભ દિવસે કોઈ દુઃખી ન રહે.

ભાઈને પોતાના આંગણે જોઈને યમુનાજીના આનંદનો પાર ન રહ્યો. તેમણે ભાઈનું સ્વાગત કર્યું, કપાળે તિલક કર્યું, આરતી ઉતારી અને જાતજાતનાં પકવાન બનાવીને ખૂબ પ્રેમથી જમાડ્યા. બહેનનો આવો આદર જોઈને યમરાજનું મન ભરાઈ આવ્યું. તેઓ બોલ્યા, બહેન, આજે હું તારાથી ખૂબ પ્રસન્ન છું, જે જોઈએ તે વરદાન માગી લે.

યમુનાજીએ પોતાને માટે ધન કે સુખ ન માગ્યું. તેમણે કહ્યું, ભાઈ, તમે દર વરસે આ જ દિવસે મારે ઘેર આવજો. અને જે ભાઈ આ દિવસે પોતાની બહેનને ઘેર જઈને તેના હાથે તિલક કરાવે અને જમે, તેને તમારો ભય ન રહે. યમરાજે કહ્યું, એમ જ થશે. તેમણે વચન આપ્યું કે એવા ભાઈને અકાળ મૃત્યુનો ડર નહીં સતાવે. પછી બહેનને વસ્ત્ર અને આભૂષણ ભેટ આપીને તેઓ પોતાના લોકમાં પાછા ગયા. ત્યારથી આ દિવસ યમદ્વિતીયા કહેવાયો.

બીજી એક કથા કહેવાય છે કે નરકાસુરનો અંત કરીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ આ જ દિવસે પોતાની બહેન સુભદ્રાને મળવા પહોંચ્યા, અને સુભદ્રાએ દીવો પ્રગટાવીને, તિલક કરીને તેમનું સ્વાગત કર્યું. મહારાષ્ટ્રમાં આ તહેવાર ભાઉબીજ અને બંગાળમાં ભાઈફોંટાના નામે ખૂબ પ્રેમથી ઊજવાય છે.

ભાઈબીજ આપણને યાદ અપાવે છે કે ભાઈ બહેનનો સંબંધ અંતર અને વ્યસ્તતા કરતાં ઘણો મોટો છે. બહેન ભાઈના લાંબા આયુષ્યની કામના કરે છે અને ભાઈ જીવનભર તેનો સાથ નિભાવવાનું વચન આપે છે. યમુના મૈયા અને યમરાજની કૃપા દરેક ઘરનાં ભાઈ બહેન પર બની રહે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આ તહેવાર દિવાળીના બે દિવસ પછી, કારતક સુદ બીજે ઊજવાય છે.
- બહેન સ્નાન કરીને પૂજાની થાળી સજાવે છે, જેમાં કંકુ, ચોખા, દીવો, મીઠાઈ અને શ્રીફળ કે સૂકું કોપરું મૂકવામાં આવે છે. ઘણી બહેનો તિલક થાય ત્યાં સુધી કશું ખાતી નથી.
- ભાઈ બહેનને ઘેર જાય છે. બહેન તેના કપાળે તિલક કરીને આરતી ઉતારે છે અને તેના લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.
- બહેન પોતાના હાથે જમાડે છે અને ભાઈ તેને ભેટ આપીને આશીર્વાદ લે છે.
- ઘણી જગ્યાએ આ દિવસે યમુના સ્નાન અને યમરાજ, ચિત્રગુપ્ત તથા યમુનાજીની પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ માનવામાં આવે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ભાઈબીજ 2026 ક્યારે છે?
ભાઈબીજ 2026 11 નવેમ્બર 2026, બુધવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
ભાઈબીજ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
બીજ તિથિ 10 નવેમ્બર, 2:01 PM થી 11 નવેમ્બર, 3:54 PM સુધી; અપરાહ્ન કાળ 1:30 PM – 3:43 PM (દિલ્હી)
ભાઈબીજ શા માટે ઉજવાય છે?
ભાઈબીજ કારતક સુદ બીજે ઊજવાતો ભાઈ બહેનના પ્રેમનો તહેવાર છે.
સ્રોત
યમદ્વિતીયાનો ઉલ્લેખ પુરાણોમાં, ખાસ કરીને સ્કંદ પુરાણ અને પદ્મ પુરાણની પરંપરામાં મળે છે; યમુનાજી અને યમરાજની આ કથા લોકપરંપરામાં પ્રચલિત રૂપ છે.