કાળી ચૌદસ — કથા અને મહત્ત્વ

કાળી ચૌદસ — ક્યારે છે
- 7 નવેમ્બર 2026, શનિવાર
- 8 નવેમ્બર 2026, રવિવાર
- 28 ઑક્ટોબર 2027, ગુરુવાર
| ચૌદસ તિથિ | 7 નવેમ્બર, 10:48 AM થી 8 નવેમ્બર, 11:28 AM સુધી |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:48 AM · 5:59 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 7 નવેમ્બર 2026
▶ જે રાજાનું પૂતળું બળે છે — તેના માટે કોણ આગળ આવ્યું? — વિડિઓ ›
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
નરક ચતુર્દશી આસો વદ ચૌદસે, દિવાળીના એક દિવસ પહેલાં ઊજવાય છે. આ જ દિવસે ભગવાન કૃષ્ણ અને સત્યભામાએ અત્યાચારી નરકાસુરનો અંત કરીને સોળ હજાર બંદી સ્ત્રીઓને મુક્ત કરાવી હતી. તેને નાની દિવાળી અને રૂપ ચૌદસ પણ કહે છે.
કથા
કથા પ્રમાણે પ્રાગ્જ્યોતિષપુરમાં નરકાસુર નામનો એક શક્તિશાળી અસુર રાજ કરતો હતો. તે ભૂદેવી, એટલે કે ધરતી માતાનો પુત્ર હતો, પણ શક્તિના ઘમંડે તેને અત્યાચારી બનાવી દીધો. તેણે દેવતાઓને સતાવ્યા, માતા અદિતિનાં કુંડળ છીનવી લીધાં, અને જુદાં જુદાં રાજ્યોની સોળ હજાર કન્યાઓને બંદી બનાવીને પોતાના મહેલમાં કેદ કરી.

દુઃખી દેવરાજ ઇન્દ્ર દ્વારકા પહોંચ્યા અને ભગવાન કૃષ્ણ પાસે મદદ માગી. કૃષ્ણ ગરુડ પર સવાર થયા, અને તેમની સાથે રાણી સત્યભામા પણ ગયાં. પ્રાગ્જ્યોતિષપુરની ચારે બાજુ પહાડો, પાણી અને આગના ઘેરા હતા, અને મુર નામનો પાંચ માથાવાળો અસુર પહેરો ભરતો હતો. કૃષ્ણે બધા ઘેરા તોડ્યા અને મુરને હરાવ્યો, એટલે તેઓ મુરારિ કહેવાયા.

પછી નરકાસુર સાથે ભયંકર યુદ્ધ થયું. ભાગવતની કથામાં કૃષ્ણે સુદર્શન ચક્રથી તેનો અંત કર્યો. દક્ષિણ ભારતમાં પ્રચલિત કથા પ્રમાણે નરકાસુરને વરદાન હતું કે તેનું મૃત્યુ ફક્ત તેની માતાના હાથે થશે, એટલે સત્યભામાએ, જેમને ભૂદેવીનો જ અવતાર માનવામાં આવે છે, પોતે બાણ ચલાવીને તેનો અંત કર્યો.

કહેવાય છે કે અંતિમ સમયે નરકાસુરને પોતાની ભૂલ સમજાઈ. તેણે પ્રાર્થના કરી કે તેના મૃત્યુનો દિવસ લોકો દીવા પ્રગટાવીને ખુશીથી ઊજવે, જેથી અંધકાર પર પ્રકાશનો વિજય યાદ રહે. ભગવાને તેની આ ઇચ્છા પૂરી કરી.

કૃષ્ણે સોળ હજાર સ્ત્રીઓને કેદમાંથી મુક્ત કરી. કોઈ તેમનું અપમાન ન કરે, એટલે તેમણે સૌને સન્માન સાથે પોતાની રાણીઓનું પદ આપ્યું. માતા અદિતિનાં કુંડળ પણ આદરથી પાછાં આપવામાં આવ્યાં.

માન્યતા છે કે યુદ્ધ પછી કૃષ્ણ પરોઢે પાછા ફર્યા અને તેલ અને ઉબટણ લગાવીને સ્નાન કર્યું. એટલે જ આ દિવસે સૂર્યોદય પહેલાં તેલ લગાવીને અભ્યંગ સ્નાનની પરંપરા છે, અને તેને રૂપ ચૌદસ કહે છે. સાંજે દીવા પ્રગટે છે, એટલે તે નાની દિવાળી છે. તમિલનાડુ અને દક્ષિણ ભારતમાં આ જ દિવસ મુખ્ય દીપાવલી તરીકે ઊજવાય છે. આ તહેવાર શીખવે છે કે દરેક અંધારાનો અંત નિશ્ચિત છે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- સૂર્યોદય પહેલાં, જ્યારે આકાશમાં તારા અને ચંદ્ર દેખાતા હોય, તલના તેલની માલિશ અને ઉબટણ લગાવીને સ્નાન કરાય છે.
- ઘણી જગ્યાએ સ્નાન વખતે અઘેડાની, એટલે કે અપામાર્ગની ડાળી માથા ઉપર ફેરવાય છે.
- સાંજે ઘરની બહાર યમરાજના નામે દીવો પ્રગટાવાય છે, અને ઘરમાં નાની દિવાળીના દીવા શણગારાય છે.
- ઘણાં ઘરોમાં આ દિવસે હનુમાનજી અને મા કાળીની પૂજા પણ થાય છે; ગુજરાતમાં તેને કાળી ચૌદસ કહે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
કાળી ચૌદસ 2026 ક્યારે છે?
કાળી ચૌદસ 2026 7 નવેમ્બર 2026, શનિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
કાળી ચૌદસ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
ચૌદસ તિથિ 7 નવેમ્બર, 10:48 AM થી 8 નવેમ્બર, 11:28 AM સુધી (દિલ્હી)
કાળી ચૌદસ શા માટે ઉજવાય છે?
નરક ચતુર્દશી આસો વદ ચૌદસે, દિવાળીના એક દિવસ પહેલાં ઊજવાય છે.
સ્રોત
નરકાસુર વધની કથા ભાગવત પુરાણના દસમા સ્કંધમાં અને વિષ્ણુ પુરાણમાં; સત્યભામાએ વધ કર્યાનું સ્વરૂપ દક્ષિણ ભારતની પરંપરામાં પ્રચલિત; અભ્યંગ સ્નાનનું વિધાન પદ્મ પુરાણ અને લોકપરંપરામાંથી.