રાંધણ છઠ — કથા અને મહત્ત્વ
રાંધણ છઠ — ક્યારે છે
- 23 ઑગસ્ટ 2027, સોમવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
રાંધણ છઠ શ્રાવણ વદ છઠના દિવસે, શીતળા સાતમના આગલા દિવસે આવે છે. આ દિવસે ઘરની બહેનો બે દિવસની રસોઈ એકસાથે બનાવી લે છે, કારણ કે સાતમે ચૂલો સળગતો નથી અને આખો દિવસ ટાઢું જ જમાય છે. રસોઈ પૂરી થયા પછી ચૂલો સાફ કરીને પૂજાય છે અને શીતળા માના માનમાં તેને ઠારી દેવાય છે.
કથા
શીતળા મા ઠંડક આપનારાં મા છે. શીતળાષ્ટકમાં, જેને પરંપરા સ્કંદ પુરાણનો ભાગ માને છે, માનું સ્વરૂપ આવું વર્ણવાયું છે: ગધેડા પર બિરાજમાન, હાથમાં સાવરણી અને ઠંડા જળનો કળશ, અને માથે સૂપડું. દરેક ચિહ્નમાં એક શીખ છે. સાવરણી ગંદકી વાળે છે, જળ તાપ ઠારે છે, અને સૂપડું દાણાને ફોતરાંથી જુદા પાડે છે. માન્યતા છે કે જ્યાં ચોખ્ખાઈ, શીતળતા અને કાળજી હોય ત્યાં માનો વાસ હોય છે. પેઢીઓથી માતાઓ પોતાનાં બાળકોને તાવ અને રોગથી બચાવવા શીતળા માને વિનવતી આવી છે.
આપણી લોકમાન્યતા કહે છે કે રાંધણ છઠની રાતે શીતળા મા ઘેર ઘેર ફરે છે. દીવા ઓલવાઈ જાય અને ગામ જંપી જાય, ત્યારે મા એક ડોશીમાના રૂપે નીકળે છે. તેઓ સીધાં રસોડામાં જાય છે, જ્યાં ચૂલો સાફ કરીને ઠારી દીધેલો હોય, અને તેની ઠંડી રાખમાં આળોટીને થાક ઉતારે છે, જેમ થાકેલો વટેમાર્ગુ ઝાડના છાંયડે પોરો ખાય. જે ઘરમાં ચૂલો ઠંડો અને ચોખ્ખો હોય અને બીજા દિવસની રસોઈ ઢાંકીને તૈયાર હોય, ત્યાં મા રાજી થાય છે અને સૂતેલાં છોકરાંઓને આશીર્વાદ આપીને જાય છે.
પણ આ માન્યતામાં એક ચેતવણી પણ છે. ચૂલો સળગતો રહી ગયો હોય, કે રાખ નીચે એકાદ અંગારો પણ રહી ગયો હોય, તો આરામ કરવા આવેલાં શીતળા મા દાઝી જાય. જૂની વાર્તાઓ કહે છે કે માની પીડા રોષ બની જાય છે, અને ગફલત કરનાર ઘરને તેનું ફળ ભોગવવું પડે છે. થાકીને સળગતા ચૂલા પાસે સૂઈ ગયેલી નાની વહુની, અને પછી તેણે માની માફી કેવી રીતે મેળવી તેની જાણીતી વાર્તા, બીજે દિવસે શીતળા સાતમે કહેવાય છે.
એટલે જ રાંધણ છઠ મહેનત અને હરખનો દિવસ છે. સવારથી રસોડું ધમધમે છે. થેપલાં વણાય છે, પૂરીઓ તળાય છે, સુખડીની થાળીઓ ઢળાય છે, અને સૂકાં શાક અને ફરસાણ બને છે, એવી વાનગીઓ જે બીજા દિવસ સુધી સારી રહે. સાસુ-વહુ, દેરાણી-જેઠાણી અને પડોશણો એકબીજાને હાથ દે છે, કારણ કે રાત પડે તે પહેલાં બધું પતાવવાનું હોય છે. છોકરાં રસોડાની આસપાસ આંટા મારે છે કે કાલની વાનગીઓનો થોડો સ્વાદ આજે જ મળી જાય.
છેલ્લી વાનગી ઢંકાઈ જાય એટલે બહેનો પૂરી કાળજીથી ચૂલો સાફ કરે છે. ગામડાંમાં માટીનો ચૂલો નવેસરથી લીંપાય છે, અને શહેરોમાં ગૅસનો ચૂલો ચમકે ત્યાં સુધી લૂછાય છે. પછી કંકુ, ચોખા અને ફૂલથી તેની પૂજા થાય છે, જાણે તે ઘરનું એવું સભ્ય હોય જેણે આખું વર્ષ કામ કર્યું છે અને હવે એક દિવસના આરામનો હકદાર છે. પછી સાતમ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી કોઈ તેને સળગાવતું નથી.
આ રિવાજ પાછળ સીધી સાદી સમજ છે. જે અગ્નિ રોજ આખા કુટુંબનું પેટ ભરે છે, તેને આરામ આપીને તેનું માન રખાય છે, અને આખું વર્ષ ચૂલાની આંચમાં ખપતી બહેનોને પણ એક દિવસની નિરાંત મળે છે. તાપ હરનારાં માનું સ્વાગત ઠંડક અને કાળજીથી થાય છે. શીતળા મા સૌનાં બાળકોને નીરોગી રાખે અને દરેક ઘરમાં શાંતિ અને સુખ રાખે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- સવારથી બે દિવસની રસોઈ થાય છે: થેપલાં, પૂરી, સુખડી, સૂકાં શાક અને ફરસાણ જેવી વાનગીઓ, જે બીજા દિવસ સુધી સારી રહે.
- રસોઈ પછી રસોડું સાફ કરાય છે, અને ચૂલો, સગડી કે ગૅસનો ચૂલો લૂછીને કંકુ, ચોખા અને ફૂલથી પૂજાય છે.
- પછી શીતળા સાતમ પૂરી થાય ત્યાં સુધી ચૂલો સળગાવાતો નથી; કેટલાંક ઘરોમાં સાતમની સવારે ઠારેલા ચૂલામાં આંબાનાં પાન મુકાય છે.
- રાંધેલું ખાવાનું ઢાંકીને ઠંડી અને ચોખ્ખી જગ્યાએ રખાય છે, જેથી બીજે દિવસે તાજું રહે.
- ઘણી બહેનો એ જ સાંજે કે બીજી સવારે શીતળા માની વાર્તા સાંભળે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
રાંધણ છઠ 2027 ક્યારે છે?
રાંધણ છઠ 2027 23 ઑગસ્ટ 2027, સોમવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
રાંધણ છઠ શા માટે ઉજવાય છે?
રાંધણ છઠ શ્રાવણ વદ છઠના દિવસે, શીતળા સાતમના આગલા દિવસે આવે છે.
સ્રોત
રાંધણ છઠની રાતે શીતળા મા ઠંડા ચૂલામાં આરામ કરવા આવે છે એ ગુજરાતની લોકમાન્યતા છે. માનું સ્વરૂપ શીતળાષ્ટક પ્રમાણે છે, જેને પરંપરા સ્કંદ પુરાણનો ભાગ ગણે છે.