ગૌરી વ્રત કથા
ગૌરી વ્રત (મોળાકત)
ગૌરી વ્રત — ક્યારે છે
- 14 જુલાઈ 2027, બુધવાર
- 18 જુલાઈ 2027, રવિવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ગૌરી વ્રત, જેને ગુજરાતમાં મોળાકત કહે છે, નાની કુંવારી દીકરીઓનું પાંચ દિવસનું વ્રત છે. અષાઢ સુદ અગિયારસથી અષાઢી પૂનમ સુધી દીકરીઓ જવારા ઉગાડીને ગોરમાની પૂજા કરે છે, મીઠા વગરનું મોળું ભોજન લે છે અને શિવ-પાર્વતી પાસે સુખી જીવન અને સારા જીવનસાથીની પ્રાર્થના કરે છે. આ વ્રત પાર્વતીજીના એ ધીરજભર્યા તપની યાદ છે, જેનાથી તેમણે મહાદેવને પામ્યા.
કથા
પર્વતોના રાજા હિમવાન અને રાણી મેનાને ઘેર પાર્વતીજીનો જન્મ થયો. નાનપણથી જ તેમનું મન ભગવાન શિવમાં લાગેલું હતું. પણ મહાદેવ તો ઊંડા ધ્યાનમાં લીન હતા, સંસારથી સાવ અળગા, અને દેવોના પ્રયત્નો પણ તેમનું મન લગ્ન તરફ વાળી શક્યા નહોતા. ત્યારે દેવર્ષિ નારદે પાર્વતીજીને સમજાવ્યું કે અડગ મનથી કરેલું તપ જ તેમને શિવજી સુધી પહોંચાડી શકશે.
રાજકુમારીએ મહેલનાં સુખ છોડ્યાં અને હિમાલયના એક શિખર પર જઈને તપ આદર્યું. રેશમી વસ્ત્રો ઉતારીને ઝાડની છાલનાં વલ્કલ પહેર્યાં. ઉનાળામાં ચારે બાજુ સળગતા અગ્નિ વચ્ચે બેસતાં, શિયાળામાં ઠંડા પાણીમાં ઊભાં રહેતાં અને ચોમાસામાં ખુલ્લા ખડક પર ધ્યાન ધરતાં. પહેલાં ફળ ખાધાં, પછી પાન, અને પછી પાન પણ છોડી દીધાં; એટલે દેવોએ તેમને અપર્ણા કહ્યાં. કહેવાય છે કે તેમના આશ્રમની આસપાસ એકબીજાનાં વેરી પશુઓ પણ હળીમળીને રહેવા લાગ્યાં, અને એ શિખર પછી ગૌરીશિખર કહેવાયું.
એક દિવસ જટાધારી એક વૃદ્ધ તપસ્વી આશ્રમે આવી ચડ્યા. તેમણે મીઠા અવાજે પૂછ્યું, આટલી નાની ઉંમરે રાજાની દીકરી આવું આકરું તપ કેમ કરે છે? પાર્વતીજી મૌન રહ્યાં, એટલે તેમની સખી વિજયાએ જવાબ આપ્યો: એમણે મનથી શિવજીને જ પતિ માન્યા છે, અને શિવજી સ્વીકારે નહીં ત્યાં સુધી એ તપ નહીં છોડે. આ સાંભળીને તપસ્વી હસી પડ્યા.
તેમણે કહ્યું, શિવ તો સ્મશાનમાં રહે છે, શરીરે ભસ્મ ચોળે છે અને ગળામાં સાપ વીંટાળે છે. નથી ઘર, નથી ધન, નથી કુળની ખબર. એવા માટે આ કોમળ જીવન શા માટે ઘસી નાખવું? પાર્વતીજીનું મોં કડક થઈ ગયું. તેમણે કહ્યું, તમે એમને ઓળખતા નથી. મારા મને પસંદગી કરી લીધી છે, અને તમારી કોઈ વાતથી એ નહીં બદલાય. પછી સખીને કહ્યું, ચાલ વિજયા, આવી વાતો મારે વધુ નથી સાંભળવી. અને તે ઊભાં થઈને જવા લાગ્યાં.
જેવાં તે પાછાં વળ્યાં, ત્યાં વૃદ્ધ તપસ્વી ન હતા. તેમની જગ્યાએ સાક્ષાત્ મહાદેવ ઊભા હતા, એ જ રૂપમાં જેનું પાર્વતીજી રોજ ધ્યાન ધરતાં. શિવજીએ કહ્યું, તારા તપે મને જીતી લીધો છે; આજથી હું તારો છું. થોડા સમય પછી સપ્તર્ષિઓના આશીર્વાદ સાથે અને હિમવાન-મેનાના હરખ વચ્ચે શિવ-પાર્વતીનાં લગ્ન થયાં, અને ગૌરી મા સદાને માટે મહાદેવની સાથે બિરાજ્યાં.
ગુજરાતની દીકરીઓ એ જ ધીરજની યાદમાં મોળાકત કરે છે. કોડિયામાં ઊગેલા લીલાછમ જવારા એ ગોરમા છે, આશા જેવા લીલા. ઘરનાં વડીલો સમજાવે છે કે મીઠા વગરનું મોળું ખાવું એ નાનકડું તપ છે, પાર્વતીજીના મોટા તપમાં દીકરીના નાના હાથનો ફાળો. પાંચ દિવસનું સાદું ભોજન, પૂજા અને બહેનપણીઓ સાથેની રમત મનને સ્થિર રાખતાં અને ધીરજથી ભરોસો રાખતાં શીખવે છે. ગોરમા અને મહાદેવ દરેક દીકરીને સુખી જીવન અને માન આપનારો જીવનસાથી આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- વ્રતના થોડા દિવસ પહેલાં કોડિયા કે નાની છાબડીમાં માટી ભરીને ઘઉં અને બીજાં ધાન વવાય છે; ઊગેલા જવારાને ગોરમા માનીને પૂજાય છે.
- પાંચેય દિવસ સવારે દીકરીઓ નાહીધોઈ, તૈયાર થઈ, જવારા અને નાગલા એટલે કંકુ કે હળદરથી રંગેલો સૂતરનો દોરો થાળીમાં લઈને શિવમંદિરે જાય છે અને કંકુ, ચોખા ને જળથી પૂજા કરે છે.
- પાંચ દિવસ મીઠા વગરનું મોળું ભોજન લેવાય છે; ઘણી દીકરીઓ દિવસમાં એક જ વાર જમે છે.
- મહેંદી, નવાં કપડાં, હીંચકા અને બહેનપણીઓ સાથેની રમતો આ દિવસોને આનંદથી ભરી દે છે.
- છેલ્લા દિવસે જવારા પાણીમાં પધરાવાય છે અને રાતભર જાગરણ થાય છે; બીજે દિવસે સવારે વ્રતનાં પારણાં થાય છે.
- આ વ્રત સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષ કરાય છે, પછી ઘણી દીકરીઓ જયા-પાર્વતી વ્રત કરે છે. બહુ નાની દીકરીઓ માટે વડીલો વ્રત હળવું રાખે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ગૌરી વ્રત 2027 ક્યારે છે?
ગૌરી વ્રત 2027 14 જુલાઈ 2027, બુધવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
ગૌરી વ્રત શા માટે ઉજવાય છે?
ગૌરી વ્રત, જેને ગુજરાતમાં મોળાકત કહે છે, નાની કુંવારી દીકરીઓનું પાંચ દિવસનું વ્રત છે.
સ્રોત
પાર્વતીજીનું તપ અને વૃદ્ધ તપસ્વીના રૂપે શિવજીએ લીધેલી પરીક્ષા શિવ પુરાણ, રુદ્ર સંહિતા, પાર્વતી ખંડમાં છે. ગૌરી વ્રતને એ તપ સાથે જોડવું અને વ્રતની રીતો ગુજરાતની લોકપરંપરા છે; કેટલાંક ઘરોમાં આ વ્રતની બીજી લોકકથાઓ પણ વંચાય છે.