કાળી ચૌદસ — કથા અને મહત્ત્વ
કાળી ચૌદસ — ક્યારે છે
- 7 નવેમ્બર 2026, શનિવાર
- 27 ઑક્ટોબર 2027, બુધવાર
| ચૌદસ તિથિ | 7 નવેમ્બર, 10:48 AM થી 8 નવેમ્બર, 11:28 AM સુધી |
| નિશીથ કાળ પૂજા | 11:57 PM – 12:49 AM |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:48 AM · 5:59 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 7 નવેમ્બર 2026
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
કાળી ચૌદસ આસો વદ ચૌદસે, દિવાળીના આગલા દિવસે આવે છે. આ દિવસે ગુજરાતમાં હનુમાનજી અને મા મહાકાળીની પૂજા કરીને ઘર અને મનમાંથી અનિષ્ટ, ભય અને કકળાટ દૂર કરાય છે, જેથી દિવાળીએ લક્ષ્મીજીનું સ્વાગત થાય. આ જ દિવસ ભગવાન કૃષ્ણે નરકાસુર પર મેળવેલા વિજયની યાદ પણ છે, એટલે બીજા પ્રદેશોમાં તેને નરક ચતુર્દશી કહે છે.
કથા
આ રાતની સૌથી જૂની કથા નરકાસુરની છે. તે પ્રાગ્જ્યોતિષપુરનો રાજા અને ધરતી માતા ભૂદેવીનો પુત્ર હતો, પણ સત્તાના ઘમંડે તેને ક્રૂર બનાવી દીધો. તેણે દેવોને રંજાડ્યા, માતા અદિતિનાં કુંડળ પડાવી લીધાં અને સોળ હજાર કન્યાઓને પોતાના કિલ્લામાં કેદ કરી. ત્રણે લોક તેનાથી થરથરતા, અને કોઈ તેને પડકારવાની હિંમત કરતું નહોતું.
ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણ રાણી સત્યભામાને સાથે લઈ ગરુડ પર બેસીને દ્વારકાથી નીકળ્યા. તેમણે નરકાસુરના નગરની ચારે બાજુના પહાડ, પાણી અને આગના ઘેરા તોડ્યા અને એ અસુરનો અંત આણ્યો. દક્ષિણ ભારતની પરંપરામાં એ બાણ સ્વયં સત્યભામા ચલાવે છે. કેદ કન્યાઓ છૂટી અને તેમને માન મળ્યું, અને અદિતિનાં કુંડળ પાછાં સોંપાયાં. કહેવાય છે કે અંતિમ ઘડીએ નરકાસુરે માગ્યું કે લોકો આ દિવસને દીવા પ્રગટાવીને યાદ કરે, જેથી અંધારાની હાર કદી ભુલાય નહીં. આમ આ ચૌદસ અંધારું ભગાડવાની રાત બની.
ગુજરાતમાં આ રાતને કાળી ચૌદસ કહે છે, એ મા ના નામે જેમનો વર્ણ રાત જેવો શ્યામ છે. દેવી માહાત્મ્યમાં રક્તબીજ નામના અસુરની કથા છે, જેને હરાવવો અશક્ય લાગતો હતો, કારણ કે તે વારંવાર પોતાના જેવા નવા અસુર ઊભા કરી દેતો. ત્યારે અંબિકાના લલાટમાંથી પ્રગટેલાં મા કાળીએ એક પણ નવો રક્તબીજ ઊભો થવા ન દીધો, અને એ અંત વગરની બૂરાઈનો અંત આવ્યો. વડીલો સમજાવે છે કે ભય, ક્રોધ અને કંકાસ પણ રક્તબીજ જેવા છે; છૂટા મૂકો તો વધતા જ જાય. મહાકાળી એ મા છે જે તેમને મૂળમાંથી અટકાવે છે. બૂરાઈ સામે પ્રચંડ, પણ પોતાનાં બાળકો માટે મમતાળુ.
આ રાતના બીજા રખેવાળ હનુમાનજી છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં આ જ ચૌદસે તેમનો જન્મોત્સવ પણ મનાવાય છે, અને ગુજરાતમાં વહેલી સવારથી હનુમાનજીનાં મંદિરો ભરાઈ જાય છે. રામાયણ કહે છે કે હનુમાનજી રાતના સમયે એકલા લંકામાં પ્રવેશ્યા. નગરમાં ચારે બાજુ ચોકીપહેરો હતો, છતાં તેઓ નિર્ભય બનીને આગળ વધ્યા, ખૂણેખૂણો શોધ્યો અને અશોક વાટિકામાં સીતાજીને શોધી કાઢ્યાં. તેમણે સીતાજીને શ્રીરામની વીંટી આપી અને કહ્યું કે પ્રભુ આવી રહ્યા છે. સૌથી અંધારી ઘડીમાં આશા પાછી ફરી. આ જ હનુમાનજીની દેન છે: જ્યાં તેઓ પહોંચે, ત્યાંથી ભય ભાગે.
એટલે કાળી ચૌદસે ગુજરાતી ઘરોમાં ફક્ત દીવા નથી થતા. ઘણા લોકો સૂર્યોદય પહેલાં તેલ ચોળીને નહાય છે, અને ઘરનો ખૂણેખૂણો સાફ થાય છે. લોકો સિંદૂર અને તેલ લઈને હનુમાનજીના દર્શને જાય છે, મહાકાળી અને કુળદેવીની પૂજા કરે છે, અને સાંજે ઘેર વડાં તળાય છે. જૂની લોકરીતમાં તેને કકળાટ કાઢવો કહે છે, એટલે કે ઘરમાંથી કજિયા-કંકાસ અને ભારેપણાને વિદાય આપવી. ભાવ સીધો છે: લક્ષ્મીજી આવે એ પહેલાં તેમના માટે જગ્યા કરો.
કાળી ચૌદસની રાત વીતે એટલે દિવાળીની સવાર ઊગે છે. જે ઘરે પોતાના ભય અને કંકાસ છોડી દીધા, તે ઘર અજવાળા માટે તૈયાર છે. હનુમાનજી સૌના મનને હિંમત આપે, મા મહાકાળી દરેક અનિષ્ટને દૂર રાખે, અને દરેક કુટુંબ નિર્ભય બનીને દિવાળીમાં પગ મૂકે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- વહેલી સવારે તેલ ચોળીને સ્નાન કરાય છે અને ઘર ખૂણેખૂણેથી સાફ થાય છે.
- હનુમાનજીના મંદિરે સિંદૂર, તેલ અને આકડાનાં ફૂલની માળા ચઢાવાય છે, અને હનુમાન ચાલીસાનો પાઠ થાય છે.
- મા મહાકાળી અને કુળદેવીની દીવો, કંકુ અને ફૂલથી પૂજા થાય છે.
- સાંજે ઘેર વડાં બને છે, અને ઘણાં ઘરોમાં ઘરમાંથી કકળાટ કાઢવાની જૂની લોકરીત પળાય છે.
- સાંજે બારણે દીવા મુકાય છે અને ઘર દિવાળી માટે શણગારાય છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
કાળી ચૌદસ 2026 ક્યારે છે?
કાળી ચૌદસ 2026 7 નવેમ્બર 2026, શનિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
કાળી ચૌદસ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
ચૌદસ તિથિ 7 નવેમ્બર, 10:48 AM થી 8 નવેમ્બર, 11:28 AM સુધી; નિશીથ કાળ પૂજા 11:57 PM – 12:49 AM (દિલ્હી)
કાળી ચૌદસ શા માટે ઉજવાય છે?
કાળી ચૌદસ આસો વદ ચૌદસે, દિવાળીના આગલા દિવસે આવે છે.
સ્રોત
નરકાસુર વધ ભાગવત પુરાણના દસમા સ્કંધમાં; રક્તબીજ અને મા કાળીની કથા દેવી માહાત્મ્ય (માર્કંડેય પુરાણ)માં; હનુમાનજીનો લંકાપ્રવેશ વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડમાં. આ રાતે હનુમાનજી અને મહાકાળીની પૂજા ગુજરાતની લોકપરંપરા છે.