હનુમાન જયંતી — કથા અને મહત્ત્વ

હનુમાન જયંતી — ક્યારે છે
- 20 એપ્રિલ 2027, મંગળવાર
| પૂનમ તિથિ | 20 એપ્રિલ, 4:52 AM થી 21 એપ્રિલ, 3:57 AM સુધી |
| ચંદ્રોદય | 6:42 PM |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:15 AM · 7:03 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 20 એપ્રિલ 2027
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
આ દિવસે પવનપુત્ર હનુમાનજીનો જન્મોત્સવ ઊજવાય છે, જે ભગવાન શિવના અંશ અને શ્રીરામના પરમ ભક્ત છે. ઉત્તર ભારતમાં તે ચૈત્રી પૂનમે ઊજવાય છે, જ્યારે કેટલાક પ્રદેશોમાં તેની તિથિ જુદી છે. બળ, બુદ્ધિ અને ભક્તિના પ્રતીક હનુમાનજીને ચિરંજીવી માનવામાં આવે છે, એટલે ઘણા લોકો તેને હનુમાન જન્મોત્સવ કહેવાનું પસંદ કરે છે.
કથા
કથા પ્રમાણે સ્વર્ગની એક અપ્સરા પુંજિકસ્થલા એક શ્રાપને કારણે પૃથ્વી પર વાનર કન્યા અંજના રૂપે જન્મ્યાં. તેમનાં લગ્ન વાનરોના વીર રાજા કેસરી સાથે થયાં. અંજનાએ એક તેજસ્વી પુત્રની કામનાથી ભગવાન શિવની કઠોર તપસ્યા કરી. શિવજી પ્રસન્ન થયા અને વરદાન આપ્યું કે મારો જ એક અંશ તમારા પુત્ર રૂપે જન્મ લેશે.

પવનદેવે આ દિવ્ય અંશ અંજના સુધી પહોંચાડ્યો. એક કથા એવી પણ છે કે રાજા દશરથના યજ્ઞની ખીરનો એક અંશ પવનદેવ ઉડાડીને અંજનાના હાથમાં લાવ્યા હતા. આ રીતે અંજનાના ખોળે એક તેજસ્વી બાળકનો જન્મ થયો. પવનદેવની કૃપાથી જન્મ્યા હોવાથી તે પવનપુત્ર અને મારુતિ કહેવાયા, અંજનાના પુત્ર હોવાથી આંજનેય અને કેસરીના પુત્ર હોવાથી કેસરીનંદન.

એક સવારે નાનકડા બાળકને ખૂબ ભૂખ લાગી. તેમણે આકાશમાં ઊગતો લાલ સૂરજ જોયો અને તેને એક પાકેલું મીઠું ફળ સમજી બેઠા. બસ, તેને પકડવા માટે આકાશમાં છલાંગ મારીને ઊડી ચાલ્યા. પવનદેવ ચિંતામાં તેમની સાથે સાથે ચાલતા રહ્યા. સૂર્યદેવે પણ એ અદ્ભુત બાળકને જોઈને પોતાનો તાપ ઓછો કરી દીધો.

એ જ સમયે રાહુ સૂર્યને ગ્રસવા આવ્યો હતો. બાળકને જોઈને તે ગભરાઈ ગયો અને દેવરાજ ઇન્દ્ર પાસે ફરિયાદ લઈને પહોંચ્યો. ઇન્દ્ર પોતાના ઐરાવત હાથી પર આવ્યા, અને બાળકે ઐરાવતને પણ રમકડું સમજીને તેની તરફ હાથ લંબાવ્યો. ત્યારે ઇન્દ્રએ પોતાનું વજ્ર ચલાવ્યું, જે બાળકની હડપચી પર વાગ્યું અને તે બેભાન થઈને પૃથ્વી પર પડી ગયા. હડપચીને સંસ્કૃતમાં હનુ કહે છે, એટલે જ તેમનું નામ હનુમાન પડ્યું.

પોતાના પુત્રને આ હાલતમાં જોઈને પવનદેવ દુઃખી થઈને એક ગુફામાં જઈ બેઠા અને જગતમાં પવન વાતો બંધ થઈ ગયો. બધા જીવો બેચેન થઈ ઊઠ્યા. ત્યારે બ્રહ્માજી બધા દેવતાઓ સાથે આવ્યા, બાળકને ફરી ભાનમાં લાવ્યા, અને બધા દેવતાઓએ તેમને વરદાન આપ્યાં. ઇન્દ્રએ વજ્ર જેવું કઠોર શરીર આપ્યું, એટલે તે બજરંગી કહેવાયા. સૂર્યએ પોતાનું તેજ અને બધું જ્ઞાન શીખવવાનું વચન આપ્યું, યમે પોતાના દંડથી અભય આપ્યું, અને અગ્નિ અને વરુણે આગ અને પાણીથી રક્ષણનું વરદાન આપ્યું.

બાળપણનાં તોફાનોને કારણે ઋષિઓએ એવું પણ કહ્યું કે તે પોતાની શક્તિઓ ભૂલી જશે, અને કોઈ યાદ અપાવશે ત્યારે જ યાદ આવશે. એટલે જ સમુદ્રકિનારે જાંબવાને યાદ અપાવી ત્યારે જ તેમણે લંકા સુધી છલાંગ મારી.

ઉત્તર ભારતમાં હનુમાન જયંતી ચૈત્રી પૂનમે ઊજવાય છે, જ્યારે દક્ષિણ અને બીજા કેટલાક પ્રદેશોમાં તેની તિથિ જુદી છે. સંકટમોચન હનુમાનજી સૌને બળ, બુદ્ધિ અને નિર્ભય મનના આશીર્વાદ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- માન્યતા છે કે હનુમાનજીનો જન્મ સૂર્યોદય સમયે થયો, એટલે સવારે વહેલા સ્નાન કરીને પૂજા કરાય છે.
- હનુમાનજીને ચમેલીના તેલમાં ભેળવેલા સિંદૂરનો ચોળો, લાલ ફૂલ અને તુલસીની માળા ચઢાવાય છે; ભોગમાં બુંદી, બેસનના લાડુ, ગોળ-ચણા અને પાન ધરાય છે.
- હનુમાન ચાલીસા, સુંદરકાંડ અને બજરંગ બાણનો પાઠ અને શ્રીરામ નામનો જપ થાય છે.
- તિથિઓ આ પ્રમાણે છે, ઉત્તર ભારતમાં ચૈત્રી પૂનમ; અયોધ્યાની કેટલીક પરંપરાઓમાં આસો વદ ચૌદસ; ઓડિશામાં પણા સંક્રાંતિ; આંધ્ર અને તેલંગાણામાં વૈશાખ વદ દસમ; કર્ણાટકમાં માગશર સુદ તેરસ; તમિલનાડુ અને કેરળમાં માગશરની અમાસ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
હનુમાન જયંતી 2027 ક્યારે છે?
હનુમાન જયંતી 2027 20 એપ્રિલ 2027, મંગળવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
હનુમાન જયંતી 2027 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
પૂનમ તિથિ 20 એપ્રિલ, 4:52 AM થી 21 એપ્રિલ, 3:57 AM સુધી; ચંદ્રોદય 6:42 PM (દિલ્હી)
હનુમાન જયંતી શા માટે ઉજવાય છે?
આ દિવસે પવનપુત્ર હનુમાનજીનો જન્મોત્સવ ઊજવાય છે, જે ભગવાન શિવના અંશ અને શ્રીરામના પરમ ભક્ત છે.
સ્રોત
વાલ્મીકિ રામાયણમાં, કિષ્કિંધા કાંડમાં જાંબવાન દ્વારા હનુમાનજીના જન્મનું વર્ણન, અને ઉત્તર કાંડમાં રાહુ, ઇન્દ્ર અને દેવતાઓનાં વરદાન; હનુમાનજી શિવના અંશ હોવાનું વર્ણન શિવ પુરાણની શતરુદ્ર સંહિતામાં; ખીરવાળો પ્રસંગ અને તિથિઓ પ્રાદેશિક પરંપરામાંથી.