શીતળા સાતમ વ્રત કથા
શીતળા સાતમ — ક્યારે છે
- 24 ઑગસ્ટ 2027, મંગળવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
શીતળા સાતમ શ્રાવણ વદ સાતમે, જન્માષ્ટમીના આગલા દિવસે ઊજવાય છે. આ દિવસ તાપ ઠારનારાં અને બાળકોની રક્ષા કરનારાં શીતળા માનો છે. આ દિવસે ચૂલો સળગતો નથી; ઘરનાં સૌ રાંધણ છઠે બનાવેલું ટાઢું જ જમે છે, અને બહેનો વ્રતની વાર્તા સાંભળીને પોતાનાં બાળકોના આરોગ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.
કથા
એક ગામમાં એક સાસુ પોતાની બે વહુઓ સાથે રહેતાં હતાં. બંને વહુને એક એક નાનો દીકરો હતો. જેઠાણી જીભની આકરી અને અદેખી હતી, જ્યારે દેરાણી ભોળી અને કામગરી હતી, કોઈ કામની ના ન પાડે. શ્રાવણ મહિનામાં રાંધણ છઠ આવી ત્યારે સાસુએ રસોઈનું સૌથી વધારે કામ નાની વહુને સોંપ્યું. મોડી રાત સુધી તે દળણાં દળતી રહી, થેપલાં વણતી રહી અને પૂરીઓ તળતી રહી. છેવટે દીકરાને ઘોડિયામાં સુવડાવીને તે ઘડીક આડી પડી, અને થાકની મારી ચૂલો ઠાર્યા વગર જ ઊંઘી ગઈ.
મધરાતે શીતળા મા એ ઘેર આવ્યાં, જેમ એ રાતે દરેક ઘેર આવે છે, ઠંડા ચૂલામાં આળોટીને આરામ કરવા. પણ અહીં તો ચૂલામાં હજી અંગારા સળગતા હતા, અને ઠંડક આપનારાં મા દાઝી ગયાં. પીડામાં તેમના મોઢેથી શબ્દો સરી પડ્યા કે જેમ મારું અંગ બળ્યું, તેમ તારું પેટ પણ બળે. સવારે નાની વહુ જાગી તો ઘરમાં સોપો પડેલો હતો. તેનો નાનકડો દીકરો ઘોડિયામાં નિશ્ચેત પડ્યો હતો, જાણે આગ અડી ગઈ હોય, અને સાદ પાડવા છતાં જાગ્યો નહીં.
તે ખૂબ રડી, પણ તેણે કોઈનો વાંક ન કાઢ્યો. તે સમજી ગઈ કે પોતાની ગફલતથી માને દુઃખ પહોંચ્યું છે. દીકરાને છાતીસરસો ચાંપીને તે શીતળા માને શોધવા અને તેમની માફી માગવા નીકળી પડી. રસ્તામાં બે તલાવડીઓ આવી, પાણીથી છલોછલ, પણ કોઈ તેનું પાણી પીતું નહોતું, કારણ કે જે પીએ તે માંદું પડે. તલાવડીઓ બોલી, બહેન, મા મળે તો પૂછજે કે અમારો શો વાંક છે. આગળ જતાં બે આખલા મળ્યા, જેમના ગળે ઘંટીનાં ભારે પડ બાંધેલાં હતાં અને જે સતત લડ્યા કરતા હતા. તેમણે પણ એવી જ વિનંતી કરી. વહુએ બંનેને વચન આપ્યું.
આખરે એક ઝાડ નીચે તેને એક ડોશીમા દેખાયાં. માથામાં ખંજવાળથી અકળાઈને તેઓ બંને હાથે માથું ખંજવાળતાં હતાં. પોતાના દુઃખ વચ્ચે પણ વહુથી તેમને જોઈને આગળ ન વધાયું. તેણે દીકરાને પાસે સુવડાવ્યો, ડોશીમા પાસે બેસીને હેતથી તેમના વાળ ઓળ્યા અને જૂ વીણી આપી, જ્યાં સુધી તેમનું માથું શાંત ન થયું. ડોશીમાએ નિરાંતનો શ્વાસ લીધો અને આશિષ આપી કે મારું માથું જેમ ઠર્યું, તેમ તારું પેટ પણ ઠરે. એ જ ઘડીએ કપડામાં વીંટેલો દીકરો સળવળ્યો, તેણે આંખો ખોલી અને રડવા લાગ્યો.
વહુ ડોશીમાના પગમાં પડી ગઈ, કારણ કે હવે તે ઓળખી ગઈ હતી કે આ કોણ છે. શીતળા માએ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ બતાવ્યું, તેને માફ કરી અને રસ્તામાં મળેલાંનો ભેદ સમજાવ્યો. બે તલાવડીઓ ગયા જન્મમાં બે શોક્યો હતી, જે આખો દિવસ ઝઘડતી અને કોઈને ઘૂંટડો પાણી પણ ન પાતી. બે આખલા ગયા જન્મમાં દેરાણી-જેઠાણી હતાં, જે પોતાની ઘંટી ક્યારેય કોઈને દળવા ન આપતાં. માએ કહ્યું, તલાવડીનું પાણી પીજે અને આખલાના ગળેથી પડ છોડી નાખજે, એટલે તેઓ છૂટી જશે. પાછા વળતાં વહુએ એમ જ કર્યું, અને તલાવડીઓ અને આખલા બંને મુક્ત થયાં.
દીકરાને તેડીને વહુ ઘેર પાછી આવી ત્યારે આખું ગામ હરખાઈ ઊઠ્યું. કેટલીક વાર્તાઓમાં આગળ આવે છે કે અદેખી જેઠાણીએ યુક્તિથી એવી જ કૃપા મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેને કશું ન મળ્યું, કારણ કે માની કૃપા દયાથી મળે છે, ચાલાકીથી નહીં. કહેવાય છે કે ત્યારથી ગુજરાતની બહેનો રાંધણ છઠે ચૂલો ઠારીને પૂજે છે, સાતમે ટાઢું જમે છે અને આ વાર્તા સાંભળે છે. શીતળા મા સૌનાં બાળકોને નીરોગી રાખે અને સૌના મનને ધીરજની ઠંડક આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- વહેલી સવારે ઠંડા પાણીએ નહાવાય છે; આખો દિવસ ચૂલો સળગાવાતો નથી.
- રાંધણ છઠે બનાવેલાં થેપલાં, પૂરી, સુખડી અને સૂકાં શાક ટાઢાં જ જમાય છે.
- ઘેર કે શીતળા માના મંદિરે કુલેર, ઠંડું જળ, કંકુ, ચોખા, ફૂલ અને શ્રીફળ ધરીને માની પૂજા થાય છે.
- બહેનો સાથે બેસીને શીતળા સાતમની વાર્તા સાંભળે છે અને બાળકોના આરોગ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.
- ઘણાં કુટુંબોમાં શ્રાવણ સુદ સાતમે પણ આ વ્રત થાય છે. ઘરમાં કોઈ માંદું હોય, વડીલો કે નાનાં બાળકો હોય, તો તબિયત પ્રમાણે છૂટ રખાય છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શીતળા સાતમ 2027 ક્યારે છે?
શીતળા સાતમ 2027 24 ઑગસ્ટ 2027, મંગળવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
શીતળા સાતમ શા માટે ઉજવાય છે?
શીતળા સાતમ શ્રાવણ વદ સાતમે, જન્માષ્ટમીના આગલા દિવસે ઊજવાય છે.
સ્રોત
ગુજરાતની લોકપરંપરાની વ્રતકથા. તેનાં જુદાં જુદાં રૂપ પ્રચલિત છે, જેમ કે તલાવડીને બદલે કૂવા, આખલાને બદલે બકરાં, અને જેઠાણીવાળો ભાગ ક્યાંક હોય ક્યાંક નહીં; અહીં સૌથી વધુ કહેવાતું રૂપ આપ્યું છે.