गोपाळकाला — कथा आणि महत्त्व
गोपाळकाला (दहीहंडी)
गोपाळकाला — कधी आहे
- 26 ऑगस्ट 2027, गुरुवार
हा दिवस का साजरा करतात?
गोकुळाष्टमीच्या दुसऱ्या दिवशी, श्रावण कृष्ण नवमीला, महाराष्ट्रात गोपाळकाला साजरा होतो. सवंगड्यांच्या शिदोऱ्या एकत्र कालवून सगळ्यांना वाटणाऱ्या, आणि उंच शिंक्यावर टांगलेल्या दही-लोण्याच्या हंड्या फोडणाऱ्या बाळकृष्णाच्या लीलांची ही आठवण आहे. काला म्हणजे एकत्र कालवलेले, म्हणूनच हा सण वाटून खाण्याचा आणि एकमेकांच्या खांद्यावर उभे राहून उंची गाठण्याचा आहे.
कथा
गोकुळात बाळकृष्ण रोज सकाळी आपल्या सवंगड्यांसोबत वासरे चारायला रानात जात. श्रीदामा, सुबल आणि कितीतरी गोपबाळ त्यांच्यासोबत असत, आणि वासरांच्या गळ्यातल्या घुंगरांचा आवाज रानभर घुमत असे. प्रत्येकाची आई त्याच्या हातात फडक्यात बांधलेली शिदोरी देई. कुणाच्या शिदोरीत दहीभात, कुणाच्या भाकरी आणि लोणचे, तर कुणाच्या लोणी आणि गूळ. आपापल्या घरची चव घेऊन सगळे यमुनेच्या काठच्या हिरव्यागार रानात पोहोचत.
एका दुपारी वासरे पाणी पिऊन चरू लागली, तेव्हा कृष्ण म्हणाले, चला रे, इथेच बसून जेवू. यमुनेच्या थंड वाळूवर सगळी मुले कृष्णाभोवती गोल करून बसली, जणू कमळाच्या मध्याभोवती पाकळ्या उमललेल्या. कुणी पानांची पत्रावळ केली, कुणी गुळगुळीत दगडच ताट म्हणून घेतला, आणि सगळ्यांनी मोठ्या उत्सुकतेने आपापल्या शिदोऱ्या सोडल्या. प्रत्येकाला वाटत होते, आपल्या आईने आज काय दिले आहे ते कान्हाला दाखवावे.
तेवढ्यात कृष्ण म्हणाले, आज कुणी आपले आपले खायचे नाही. त्यांनी सगळ्या शिदोऱ्यांतले दही, भात, पोहे, लोणी आणि लोणचे एकत्र कालवले. आता कुणाचे जेवण श्रीमंताचे उरले नाही, की गरिबाचे. कमरेला बासरी खोचलेली, काखेत काठी, आणि डाव्या हातात दहीभाताचा घास, असे कान्हा आपल्या हाताने सगळ्यांना भरवत होते, थट्टामस्करी करत होते. असे म्हणतात की हे पाहून आकाशातले देवसुद्धा त्या घासासाठी आसुसले.
एकत्र कालवलेल्या त्या अन्नाला काला म्हणतात, आणि गोपाळांचा हा काला म्हणजे गोपाळकाला. त्यात प्रत्येक घरची चव होती, पण स्वाद मात्र एकच होता. संत तुकारामांसह अनेक संतांनी काल्याचे अभंग मोठ्या प्रेमाने गायले. त्यांच्या दृष्टीने काला म्हणजे देवापुढे सगळे समान, आणि जो आपल्या वाट्याचे वाटतो त्यालाच खरी गोडी मिळते. म्हणूनच आपल्याकडे प्रत्येक हरिनाम सप्ताहाची सांगता काल्याच्या कीर्तनाने आणि काल्याच्या प्रसादाने होते.
कान्हाची दुसरी लाडकी लीला म्हणजे लोणीचोरी. मांजरांपासून आणि मुलांपासून वाचवण्यासाठी गोकुळातल्या गवळणी दही-लोण्याच्या हंड्या छताला टांगलेल्या शिंक्यांवर ठेवत. पण नटखट कृष्ण कसले ऐकतात. ते उखळावर पाट ठेवत, सवंगडी एकमेकांच्या खांद्यावर चढत, आणि सगळ्यात वर पोहोचून कान्हा हंडी फोडत. लोणी सगळ्या सवंगड्यांत, अगदी माकडांनासुद्धा वाटले जाई. गवळणी यशोदामाईकडे तक्रार घेऊन येत, पण कान्हाचा निरागस चेहरा पाहून त्यांचा राग विरघळून जाई.
याच लीलेच्या आठवणीत गोपाळकाल्याच्या दिवशी गल्लोगल्ली उंचावर दहीहंडी बांधली जाते. गोविंदा पथके एकावर एक थर रचून मानवी मनोरे उभे करतात, आणि सगळ्यात वरचा लहानगा हंडी फोडतो. खालचे भक्कम उभे राहिले, आणि वरच्याने सगळ्यांच्या भरवशावर पाऊल टाकले, तरच हंडी फुटते. गोपाळकाला हेच सांगतो, एकत्र वाटा आणि एकत्र उंच व्हा. बाळकृष्णाची कृपा सगळ्यांवर राहो.
कसा साजरा करतात
- गोकुळाष्टमीच्या मध्यरात्रीच्या जन्मोत्सवानंतर दुसऱ्या दिवशी सकाळी बाळकृष्णाची पूजा करून काल्याचा नैवेद्य दाखवला जातो.
- पोहे, दही, दूध, लाह्या, काकडीचे तुकडे, डाळिंबाचे दाणे, ओले खोबरे, हिरवी मिरची आणि लोणचे एकत्र कालवून काला केला जातो आणि सगळ्यांना प्रसाद म्हणून वाटला जातो.
- मंदिरांमध्ये गोकुळाष्टमीचा सप्ताह काल्याचे कीर्तन आणि दहीहंडी फोडून पूर्ण होतो.
- मुंबई, ठाणे, पुण्यासह गावोगावी दहीहंडी उत्सव रंगतो; उंच थर रचताना गोविंदांच्या सुरक्षिततेची काळजी घेणे हेही या सणाचे भान आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गोपाळकाला 2027 केव्हा आहे?
गोपाळकाला 2027 26 ऑगस्ट 2027, गुरुवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गोपाळकाला का साजरा केला जातो?
गोकुळाष्टमीच्या दुसऱ्या दिवशी, श्रावण कृष्ण नवमीला, महाराष्ट्रात गोपाळकाला साजरा होतो.
स्रोत
रानात सवंगड्यांसोबत भोजनाची लीला आणि लोणीचोरीची लीला भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधात; काल्याचे अभंग, काल्याचे कीर्तन आणि दहीहंडीची परंपरा महाराष्ट्राच्या संत आणि लोकपरंपरेतून.