पोळा — कथा आणि महत्त्व
पोळा — कधी आहे
- 31 ऑगस्ट 2027, मंगळवार
हा दिवस का साजरा करतात?
पोळा हा महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचा सण आहे. पेरणी आणि खुरपणी आटोपल्यावर, श्रावण अमावास्येला, म्हणजेच पिठोरी अमावास्येला, वर्षभर शेतात राबणाऱ्या सर्जा-राजाला आराम देऊन त्यांची पूजा केली जाते. विदर्भ-मराठवाड्यात या दिवशी बाळकृष्णाने पोळासुराचा वध केला, अशी कथाही सांगितली जाते.
कथा
गावातले जुने-जाणते लोक पोळ्याची कथा अशी सांगतात. द्वापार युगात मथुरेचा राजा कंस याला ठाऊक होते की गोकुळात वाढणारा नंदाचा कान्हाच आपला काळ आहे. म्हणून तो एकामागून एक राक्षस गोकुळात पाठवत राहिला. पूतना आली, तृणावर्त आला, वत्सासुर आणि बकासुर आले, पण कुणीही बाळकृष्णाचा केससुद्धा वाकडा करू शकले नाही. प्रत्येक वेळी गोकुळ घाबरले, आणि प्रत्येक वेळी कान्हाने त्याला संकटातून बाहेर काढले.
मग कंसाने पोळासुर नावाचा एक बलाढ्य राक्षस पाठवला. श्रावण अमावास्येच्या काळोख्या रात्री तो गोकुळात शिरला आणि गावभर दहशत पसरवू लागला. गवळी आपल्या घरांच्या आणि गाई-बैलांच्या काळजीने रात्रभर जागे राहिले. पण बाळकृष्ण जराही डगमगले नाहीत. त्यांनी पोळासुराचा सामना केला आणि त्याचा वध केला. पहाट होईपर्यंत गोकुळात पुन्हा शांतता नांदू लागली. या कथेचे तपशील गावोगावी वेगवेगळे सांगितले जातात, पण तो दिवस श्रावण अमावास्येचा होता आणि म्हणून त्याला पोळा म्हणतात, यावर सगळ्यांचे एकमत आहे.
पण पोळ्याची खरी कहाणी प्रत्येक शेतकऱ्याच्या अंगणात लिहिली जाते. आषाढात पहिला पाऊस पडला की शेतकरी आपली बैलजोडी घेऊन रानात उतरतो. नांगरणी, पेरणी, मग कोळपणी आणि खुरपणी, महिनोन्महिने बैल खांद्यावर जू घेऊन ऊन, पाऊस आणि चिखल तुडवत राहतात. शेतकरी आपल्या जोडीला प्रेमाने सर्जा-राजा म्हणतो, कारण त्याला ठाऊक असते की घरातली भाकरी त्यांच्याच घामातून येते.
श्रावण संपत येईपर्यंत रानात पीक डोलू लागते, आणि मग बैलांच्या विसाव्याचा दिवस येतो. पोळ्याच्या आदल्या संध्याकाळी शेतकरी बैलांजवळ जाऊन त्यांना आवतण देतो, उद्या आमच्या घरी जेवायला या. त्याच दिवशी महिनोन्महिने जू घासलेल्या त्यांच्या खांद्यांना हळद आणि तूप लावून शेकले जाते. यालाच खांदेमळणी म्हणतात. त्या दिवसापासून बैलांना नांगराला जुंपले जात नाही, त्यांना पूर्ण विश्रांती दिली जाते.
पोळ्याच्या सकाळी बैलांना नदीवर किंवा तळ्यावर नेऊन स्वच्छ धुतले जाते. त्यांची शिंगे रंगवली जातात, शिंगांना गोंडे बांधले जातात, गळ्यात घुंगरमाळा आणि कवड्यांच्या माळा, पाठीवर रंगीत झूल आणि कपाळावर बाशिंग सजते. संध्याकाळी गावाच्या वेशीवर आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधले जाते. ढोल-ताशे वाजतात, विदर्भात झडत्या म्हटल्या जातात, आणि गावातल्या मानाच्या व्यक्तीने तोरण तोडले की सगळ्या जोड्या त्याखालून निघतात. यालाच पोळा फुटला असे म्हणतात.
मग प्रत्येक बैल आपल्या घरी परततो. दारात घरच्या स्त्रिया त्याचे पाय धुऊन त्याला ओवाळतात. त्याला आधी पुरणपोळीचा घास भरवला जातो, आणि मगच घरचे लोक जेवतात. अनेक गावांत वर्षभर शेतात राबणाऱ्या सालगड्यालाही नवे कपडे दिले जातात. पोळा आपल्याला शिकवतो की जे मुकाट्याने आपल्यासाठी कष्ट करतात, त्यांचा मान सगळ्यात आधी. काळ्या आईची आणि सर्जा-राजाची कृपा प्रत्येक शेतावर राहो.
कसा साजरा करतात
- पोळ्याच्या आदल्या दिवशी खांदेमळणी: बैलांच्या खांद्यांना हळद-तूप लावून शेकले जाते आणि दुसऱ्या दिवशीच्या जेवणाचे आवतण दिले जाते.
- पोळ्याच्या दिवशी बैलांना कामाला जुंपले जात नाही; त्यांना धुऊन शिंगे रंगवली जातात आणि झूल, बाशिंग, घुंगरमाळा, नव्या वेसणी-कासरे यांनी सजवले जाते.
- संध्याकाळी वेशीवरच्या तोरणाखालून ढोल-ताशांच्या गजरात आणि झडत्यांच्या सुरात बैलजोड्यांची मिरवणूक निघते; अनेक गावांत बैलांना मारुतीच्या देवळापर्यंत नेले जाते.
- घरी आल्यावर बैलाला ओवाळून पुरणपोळीचा नैवेद्य भरवला जातो, आणि मगच घरचे जेवतात.
- दुसऱ्या दिवशी विदर्भात, विशेषतः नागपुरात, मुले सजवलेल्या लाकडी नंदीबैलांसोबत तान्हा पोळा साजरा करतात. पश्चिम महाराष्ट्राच्या काही भागांत बैलांचा हाच सण ज्येष्ठ-आषाढात बेंदूर म्हणून साजरा होतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पोळा 2027 केव्हा आहे?
पोळा 2027 31 ऑगस्ट 2027, मंगळवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
पोळा का साजरा केला जातो?
पोळा हा महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचा सण आहे.
स्रोत
पोळासुराची कथा विदर्भ-मराठवाड्याच्या लोकपरंपरेत सांगितली जाते; बैलपूजेच्या रीती महाराष्ट्राच्या शेतकरी लोकपरंपरेतून आल्या आहेत. कंसाने पाठवलेल्या पूतना, तृणावर्त, वत्सासुर, बकासुर यांच्या कथा भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधात आहेत.