रंगपंचमी — कथा आणि महत्त्व
रंगपंचमी — कधी आहे
- 27 मार्च 2027, शनिवार
हा दिवस का साजरा करतात?
होळीनंतर पाचव्या दिवशी, फाल्गुन कृष्ण पंचमीला, रंगपंचमी साजरी होते. महाराष्ट्रात होळीच्या दुसऱ्या दिवशी धुळवड असते, पण रंगांचा खरा उत्सव रंगपंचमीलाच रंगतो. लोकपरंपरा हा दिवस राधा-कृष्णांच्या रंगलीलेशी जोडते, जिथे कान्हाने रंगांनी रूपा-रंगातला भेद पुसून टाकला.
कथा
फाल्गुन आला की ब्रजभूमीतले पळस केशरी फुलांनी बहरून जात आणि हवेत वसंताचा गोडवा दरवळू लागे. त्याच दिवसांतली गोष्ट. एके दिवशी छोटा कृष्ण हिरमुसला चेहरा घेऊन यशोदामाईकडे आला आणि विचारू लागला, आई, राधा इतकी गोरी का, आणि मी इतका सावळा का? गवळणी मला यावरून चिडवतात. यशोदामाईने आपल्या लाडक्याला मांडीवर घेतले आणि मायेने त्याचा मुका घेतला.
यशोदामाई हसल्या आणि गमतीने म्हणाल्या, यात हिरमुसायचे काय, कान्हा? तुला हवा त्या रंगात राधेचा चेहरा रंगवून टाक. मग ना ती गोरी राहील, ना तू सावळा. हे ऐकताच कृष्णाचे डोळे चमकले. त्याने लगेच सवंगड्यांना बोलावले. पळसाची फुले भिजवून रंग तयार झाला, झोळ्यांमध्ये गुलाल भरला गेला, आणि हातात पिचकाऱ्या घेऊन सगळी टोळी बरसान्याकडे निघाली.
बरसान्यात राधा आपल्या सख्यांसोबत अंगणात झोका घेत होती. कृष्णाने हळूच मागून येऊन राधेच्या गालांना गुलाल फासला. राधा आधी दचकली, मग खळखळून हसली. पण सख्या कसल्या गप्प बसतात. त्यांनीही रंगाने भरलेले माठ उचलले आणि कान्हा आणि त्याच्या सवंगड्यांना डोक्यापासून पायापर्यंत रंगवून काढले. बघता बघता कोण गोरा, कोण सावळा, कोण गवळी, कोण गवळण, काहीच ओळखू येईना. सगळे एकाच रंगात न्हाऊन निघाले.
असे म्हणतात की त्या दिवसापासून ब्रजात फाल्गुनातला रंगोत्सव सुरू झाला. आधी होळीच्या अग्नीत वाईटाचे दहन होते, आणि मग रंगांमध्ये मने मिसळतात. लोकपरंपरेनुसार राधा-कृष्णांची ही रंगलीला होळीनंतर पाचव्या दिवसापर्यंत रंगत राहिली, म्हणूनच आपल्याकडे होळीनंतरच्या पंचमीला रंग खेळले जातात. धुळवडीला राख-माती, आणि रंगपंचमीला रंगांची उधळण, अशी जुनी रीत आहे. कोकणात शिमग्याच्या उत्सवाची धामधूमही याच दिवसांत असते, आणि गावोगावी रंगांचा उत्साह ओसंडून वाहतो.
रंगपंचमी म्हणजे फक्त रंग लावणे नव्हे. वसंतात धरती नव्या पालवीचे आणि फुलांचे रंग लेते, आणि माणूसही त्या आनंदात सामील होतो. कृष्णाने रंग लावला तो रूप-रंगाचा भेद मिटावा म्हणून. या दिवशी लहान-थोर, श्रीमंत-गरीब, शेजारी-पाजारी सगळे एकमेकांना रंग लावतात, जुने रुसवे-फुगवे विसरतात आणि गळाभेट घेतात. रंगांनी भिजलेल्या चेहऱ्यांमध्ये कुणीच परके दिसत नाही.
घरातली जुनी-जाणती माणसे या दिवशी आणखी एक गोष्ट आवर्जून सांगतात. रंग तोच सुंदर जो प्रेमाने लावला जातो, जबरदस्तीने नव्हे. राधा हसली, म्हणूनच तो खेळ लीला ठरला. म्हणून रंगपंचमीला पहिला गुलाल देवाला, दुसरा घरातल्या वडीलधाऱ्यांच्या पायाला, आणि मग सगळ्यांना प्रेमाने लावला जातो. राधा-कृष्णांचे प्रेम प्रत्येकाचे आयुष्य असेच उजळ रंगांनी भरून टाको.
कसा साजरा करतात
- सकाळी देवापुढे, विशेषतः बाळकृष्णाला, गुलाल वाहून रंगपंचमीची सुरुवात केली जाते, आणि वडीलधाऱ्यांना गुलाल लावून नमस्कार केला जातो.
- मित्रमंडळी, शेजारी आणि नातेवाईक एकत्र येऊन रंग खेळतात; अनेक ठिकाणी ढोल-ताशांच्या गजरात रंगांच्या मिरवणुका निघतात.
- नाशिकमध्ये पेशवेकाळापासून रंगाने भरलेल्या रहाडींमध्ये रंगपंचमी खेळण्याची खास परंपरा आहे.
- घरोघरी पुरणपोळी आणि गोडधोडाचा बेत असतो.
- पळसाच्या फुलांसारखे नैसर्गिक रंग वापरावे, पाणी जपून वापरावे, मुक्या प्राण्यांना रंग लावू नये, आणि कुणालाही त्याच्या इच्छेविरुद्ध रंग लावू नये.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रंगपंचमी 2027 केव्हा आहे?
रंगपंचमी 2027 27 मार्च 2027, शनिवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
रंगपंचमी का साजरा केला जातो?
होळीनंतर पाचव्या दिवशी, फाल्गुन कृष्ण पंचमीला, रंगपंचमी साजरी होते.
स्रोत
कृष्णाने यशोदेला विचारलेल्या प्रश्नाची आणि राधा-कृष्णांच्या रंगलीलेची कथा ब्रजाच्या लीलापरंपरेत आणि लोकपरंपरेत प्रचलित आहे; रंगपंचमीचा या लीलेशी संबंध आणि नाशिकची रहाड परंपरा ही प्रादेशिक लोकपरंपरा आहे.