બુધવારનું વ્રત કથા

આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
બુધવાર નવગ્રહોમાં બુધનો દિવસ છે, અને નવગ્રહ પૂજાની પરંપરામાં બુધના અધિદેવતા ભગવાન વિષ્ણુ મનાય છે, એટલે આ દિવસે વિષ્ણુજીની પૂજા થાય છે; ઘણાં ઘરોમાં આ દિવસે ગણેશજીનું પણ પૂજન થાય છે. બુધને બુદ્ધિ, વાણી, ભણતર, વેપાર અને મુસાફરી સાથે જોડવામાં આવે છે, એટલે આ દિવસનો રંગ લીલો છે અને લીલી વસ્તુઓ અર્પણ અને દાન કરાય છે. વ્રત રાખનારા આખો દિવસ ફળાહાર કરીને સાંજની પૂજા પછી એક વાર ભોજન કરે છે.
કથા
કથા કહે છે કે એક નવપરિણીત માણસ પોતાની પત્નીને તેડવા તેના પિયર ગયો. થોડા દિવસ રહીને તેણે વિદાયની વાત છેડી, અને જે દિવસે પાછા જવાનું નક્કી થયું તે બુધવાર હતો. ઘરના વડીલોએ રોક્યો, દીકરા, આજે બુધવાર છે, આજે ગમન અને વિદાય ન કરાય; એક દિવસ વધુ રોકાઈ જા. તેને આ વાત નકામી લાગી. તેણે કહ્યું, દિવસથી શું થાય, અને તે રથ જોડાવીને પત્ની સાથે ચાલી નીકળ્યો.

રસ્તો લાંબો હતો અને બપોર ચડી આવી. પત્નીએ કહ્યું, મને બહુ તરસ લાગી છે. તેણે રથ એક ઝાડની છાયામાં રોક્યો, વાસણ ઉપાડ્યું અને પાસેની નદીએથી પાણી લેવા ગયો. પાણી લઈને પાછો આવ્યો તો તેના પગ જ્યાં હતા ત્યાં જ અટકી ગયા. રથમાં તેની પત્ની પાસે બરાબર એ જ વેશમાં, તેના જેવા જ ચહેરાવાળો બીજો એક પુરુષ બેઠો હતો, જાણે કોઈએ સામે અરીસો મૂકી દીધો હોય.

તેણે ક્રોધમાં પૂછ્યું, તું કોણ છે અને મારી પત્ની પાસે કેમ બેઠો છે. બીજા પુરુષે એ જ શાંતિથી જવાબ આપ્યો, આ મારી પત્ની છે, હું તેને તેના પિયરથી લઈને આવું છું; તું કોણ છે. ઘોંઘાટ સાંભળીને વટેમાર્ગુઓ ભેગા થયા, વાત વધી, અને નગરના સિપાઈઓ પણ આવી ગયા. લોકોએ સ્ત્રીને પૂછ્યું, કહે, આમાં તારો પતિ કોણ છે. તે બંનેને જોતી રહી ગઈ. બંને એકસરખા હતા. ધ્રૂજતા અવાજે તેણે એટલું કહ્યું, સવારે જેની સાથે હું ઘરેથી નીકળી હતી, એ જ મારો પતિ છે, પણ હવે હું બંનેમાં ફરક કહી શકતી નથી. તેનાથી આગળ તેના મોંમાંથી એક શબ્દ ન નીકળ્યો.

હવે એ માણસ પાસે કોઈ રસ્તો બચ્યો નહોતો. તેણે હાથ જોડીને આકાશ તરફ જોયું અને કહ્યું, હે ઈશ્વર, આ તારી કેવી લીલા છે, મારી પત્ની મારી સામે છે અને હું એ પણ સાબિત નથી કરી શકતો કે હું કોણ છું. કહે છે કે ત્યારે જ આકાશમાંથી એક વાણી સંભળાઈ, તને બુધવારે મુસાફરીની ના પાડવામાં આવી હતી અને તેં વડીલોની વાત ન માની; આ બુધદેવ તરફથી તને યાદ અપાવાયું છે.

સાંભળીને તેનો અહંકાર તૂટી ગયો. તેણે ત્યાં જ માથું નમાવીને કહ્યું, મારાથી ભૂલ થઈ, મેં મારા વડીલોની વાતને નાની સમજી; બુધદેવ, ક્ષમા કરો. જેવું તેણે સાચા મનથી આ કહ્યું, બીજો પુરુષ ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયો. ભીડ વિખેરાઈ ગઈ, પત્નીની આંખોમાંથી આંસુ વહી નીકળ્યાં, અને બંને સહીસલામત પોતાને ઘરે પહોંચ્યાં. એ દિવસ પછી તેઓ નિયમથી બુધવારનું વ્રત રાખવા લાગ્યાં.

આ કથાનો સાચો સાર તિથિ કે વારનો ડર નથી. તેનો સાર એ છે કે પોતાનાથી મોટાઓની શીખને વિચાર્યા વગર ઠુકરાવી દેવી માણસને એવી જગ્યાએ લઈ જાય છે જ્યાં તે પોતાની ઓળખ પણ સાબિત નથી કરી શકતો. કથા કહે છે કે જે બુધવારનું વ્રત શ્રદ્ધાથી રાખે છે અને આ કથા સાંભળે છે, તેની બુદ્ધિ નિર્મળ રહે છે, વાણી સુધરે છે અને મુસાફરી તથા કામકાજમાં અડચણો ઘટે છે. ભગવાન વિષ્ણુ સૌને સદ્બુદ્ધિ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- બુધવારે સવારે સ્નાન કરીને લીલાં કે આછા રંગનાં વસ્ત્ર પહેરીને વ્રતનો સંકલ્પ લેવાય છે.
- ભગવાન વિષ્ણુ કે બુધદેવની પૂજામાં લીલી ધરો, લીલા મગ, લીલાં ફૂલ, લીલું વસ્ત્ર, ચોખા, ચંદન અને ધૂપ-દીપ અર્પણ કરાય છે; ઘણાં ઘરોમાં આ જ દિવસે ગણેશજીને ધરો ચડાવાય છે.
- આખો દિવસ ફરાળ પર રહીને સાંજની પૂજા અને કથા પછી એક વાર ભોજન કરાય છે, જેમાં મગની દાળની વાનગીઓ અને લીલું શાક લેવાય છે; આ દિવસે સાત્ત્વિક ભોજન રખાય છે.
- ઘણા લોકો સળંગ સાત બુધવાર સુધી આ વ્રત રાખે છે અને આઠમા બુધવારે ઉદ્યાપન કરે છે, જેમાં મગની દાળનો શીરો ભોગ ધરીને પ્રસાદ વહેંચાય છે.
- આ દિવસે લીલું શાક, મગ, લીલું વસ્ત્ર અને વિદ્યાર્થીઓને નોટબુક-ચોપડી જેવી વસ્તુઓનું દાન કરવાની પરંપરા છે.
- જે પૂરો ઉપવાસ ન રાખી શકે, તેઓ પોતાની તબિયત પ્રમાણે ફરાળ કે એક ટંકનું ભોજન લઈને વ્રત રાખે.
સ્રોત
બુધવારના વ્રતની આ કથા વ્રતકથા પરંપરામાં પ્રચલિત કથા છે, કોઈ પુરાણનો પ્રસંગ નથી; તેનાં ઘણાં રૂપ મળે છે અને કેટલીક પોથીઓમાં આ જ કથા બુધ પ્રદોષ સાથે શિવજી સાથે જોડીને પણ સંભળાવાય છે. નવગ્રહ પૂજામાં બુધના અધિદેવતા વિષ્ણુ મનાય છે, એ પરંપરાગત માન્યતા છે.