રવિવારનું વ્રત કથા

આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
રવિવાર સૂર્યદેવનો દિવસ છે. આ દિવસે વ્રત રાખનારા સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને સ્નાન કરે છે, ઊગતા સૂર્યને તાંબાના લોટાથી જળનું અર્ઘ્ય આપે છે, અને સૂર્યાસ્ત પહેલાં એક વાર ભોજન કરે છે. ઘણાં ઘરોમાં આ દિવસનું ભોજન મીઠા વગરનું બને છે અને રંગ લાલ કે કેસરી રખાય છે. આ વ્રત આરોગ્ય, મનની સ્થિરતા અને ઘરમાં તેજ બની રહે એ કામનાથી રખાય છે.
કથા
કથા કહે છે કે કોઈ ગામમાં એક ડોશીમા એકલાં રહેતાં હતાં. તેમની પાસે ન ખેતર હતું ન ગાય, પણ તેમનો એક નિયમ હતો જે તેઓ ક્યારેય તોડતાં નહીં. દરેક રવિવારે તેઓ સૂરજ ઊગ્યા પહેલાં ઊઠતાં, આંગણું વાળતાં, છાણથી લીંપતાં, પછી નાહીને રસોઈ બનાવતાં, સૂર્યદેવને ભોગ ધરતાં, કથા કહેતાં અને ત્યાર પછી દિવસમાં એક વાર જમતાં. ગામમાં લોકો કહેતા કે ડોશીના ઘરમાં ખોટ તો છે, પણ તેમનો ચહેરો હંમેશાં શાંત રહે છે.

છાણ તેમની પાસે નહોતું, એટલે તેઓ પાડોશણના ઘરેથી માગી લાવતાં. પાડોશણ પાસે એક ગાય હતી અને તે વિચાર્યા વગર થોડું છાણ આપી દેતી. થોડાં વરસમાં ડોશીના ઘરની હાલત ચૂપચાપ સુધરવા લાગી. ઘરની મરામત થઈ, અનાજ ભરેલું રહેવા લાગ્યું, અને તેમનું મન પહેલાં કરતાં પણ સ્થિર થઈ ગયું. પાડોશણ આ જોતી રહી અને તેના મનમાં ઈર્ષા બેસી ગઈ. તે વિચારતી કે છાણ તો મારી ગાયનું છે, તો બરકત તેના ઘરમાં કેમ.

એક શનિવારની રાતે તેણે પોતાની ગાયને અંદર બાંધી દીધી અને વિચારી લીધું કે કાલે સવારે બહાર છાણ મળશે જ નહીં. રવિવારે ડોશી ઊઠ્યાં, ઘણી વાર આમતેમ જોયું, પણ ક્યાંય છાણ ન મળ્યું. આંગણું લીંપ્યા વગર તેમણે રસોઈ ન બનાવી, અને ભોગ ધર્યા વગર તેઓ જમ્યાં નહીં. તેઓ આખો દિવસ ભૂખ્યાં રહ્યાં અને રાતે એમ જ સૂઈ ગયાં. તેમણે કોઈને કંઈ કહ્યું નહીં, પાડોશણ સાથે ઝઘડો તો દૂર, ફરિયાદ પણ ન કરી.

સવારે આંખ ખૂલી તો તેમણે જોયું કે તેમના આંગણામાં એક સુંદર ગાય વાછરડા સાથે ઊભી છે. તેમની આંખો ભરાઈ આવી. કહે છે કે આ સૂર્યદેવની કૃપા હતી. ડોશીએ એ ગાયની સેવા શરૂ કરી અને હવે તેમને છાણ માટે કોઈના ઘરે જવું ન પડ્યું. થોડા દિવસ પછી એક અચરજ થયું. ગાયનું છાણ સોનાનું નીકળવા લાગ્યું. ડોશીને તેની ખબર જ ન પડી, કારણ કે તેઓ ઊઠે તે પહેલાં જ આંગણું ખાલી મળતું.

પાડોશણે આ જોઈ લીધું હતું. તે રોજ અંધારામાં આવીને સોનાનું છાણ ઉઠાવી લેતી અને તેની જગ્યાએ પોતાની ગાયનું સાધારણ છાણ મૂકી દેતી. થોડા જ દિવસમાં તેનું ઘર ભરાઈ ગયું. ડોશી પહેલાંની જેમ આંગણું લીંપતાં રહ્યાં અને રવિવારનું વ્રત કરતાં રહ્યાં, તેમને કંઈ ખબર જ નહોતી. પણ વાત ઝાઝા દિવસ છૂપી ન રહી. સોનાના છાણની ચર્ચા નગર સુધી પહોંચી અને રાજાએ એ ગાય પોતાની ગૌશાળામાં મંગાવી લીધી.

એ જ રાતે રાજાના સપનામાં સૂર્યદેવ આવ્યા. તેમણે કહ્યું, આ ગાય એ ડોશીની છે, જે તેમણે પોતાના નિયમ અને ધીરજથી મેળવી છે; જે તેમનું છે તે તેમને પાછું આપી દો. સવારે રાજાએ ગાય અને વાછરડું સન્માન સાથે ડોશીના ઘરે મોકલી દીધાં અને જે તેમનાથી છુપાવીને લેવાયું હતું, તે પણ પાછું આપવાનો આદેશ આપ્યો. તેણે આખા રાજ્યમાં કહેવડાવ્યું કે રવિવારનું વ્રત શ્રદ્ધાથી કરવામાં આવે.

પાડોશણ પોતે ડોશીના ઘરે આવી અને માથું નમાવીને માફી માગી. કથાનો જે ભાગ લોકો સૌથી વધુ યાદ રાખે છે તે આ જ છે: ડોશીએ તેને માફ કરી દીધી અને એ જ દિવસથી ગાયનું દૂધ તેની સાથે વહેંચવા લાગ્યાં. કથા કહે છે કે જે રવિવારનું વ્રત નિયમથી રાખે છે અને આ કથા સાંભળે છે, તેનું મન નિર્મળ રહે છે અને તેના ઘરમાં શાંતિ બની રહે છે. સૌથી મોટી વાત ડોશીનો એ નિયમ છે, જે તેમણે ભૂખ્યાં રહીને પણ ન તોડ્યો, અને એ ક્ષમા, જે તેમણે માગ્યા પહેલાં જ આપી દીધી. સૂર્યદેવ સૌને આરોગ્ય અને તેજ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- રવિવારે સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને સ્નાન કરાય છે અને વ્રતનો સંકલ્પ લેવાય છે; ઘણા લોકો કોઈ પણ સુદ પક્ષના રવિવારથી શરૂ કરીને બાર, એકવીસ કે ત્રીસ રવિવાર સુધી રાખે છે.
- ઊગતા સૂર્યને તાંબાના લોટાથી જળનું અર્ઘ્ય અપાય છે, જેમાં કંકુ, ચોખા અને લાલ ફૂલ નાખવામાં આવે છે, અને ૐ સૂર્યાય નમઃનો જાપ કે આદિત્ય હૃદયનો પાઠ કરાય છે.
- પૂજા પછી આ વ્રતકથા સંભળાય છે અને ગોળ, ઘઉં કે લાલ ફૂલનો ભોગ ધરાય છે.
- દિવસમાં એક વાર, સૂર્યાસ્ત પહેલાં ભોજન કરાય છે; ઘણાં ઘરોમાં આ ભોજન મીઠા વગરનું અને તેલ વગરનું રખાય છે, અને સૂર્યાસ્ત પછી કંઈ લેવાતું નથી.
- આ દિવસે ઘઉં, ગોળ, લાલ વસ્ત્ર, તાંબું અને જરૂરિયાતમંદોને ભોજન આપવાની પરંપરા છે; સંકલ્પના રવિવાર પૂરા થાય ત્યારે આ જ દાન સાથે ઉદ્યાપન કરાય છે.
- જે મીઠા વગરનું કે નિર્જળ વ્રત ન રાખી શકે, તેઓ પોતાની તબિયત પ્રમાણે ફરાળ કે એક ટંકનું સાદું ભોજન લઈને વ્રત રાખે.
સ્રોત
રવિવારના વ્રતની આ કથા વ્રતકથા પરંપરામાં પ્રચલિત કથા છે, કોઈ પુરાણનો અધ્યાય નથી; તેનાં ઘણાં રૂપ મળે છે અને કેટલીક પોથીઓમાં અંતે પડોશણને રાજા દંડ આપે છે, જ્યારે આ સંકલનમાં એ જ પરંપરાનું એ રૂપ લીધું છે જેમાં તે ક્ષમા માગે છે. સૂર્યને અર્ઘ્ય આપવાની પરંપરા વૈદિક કાળથી ચાલી આવે છે.