શનિવારનું વ્રત કથા

આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
શનિવાર શનિદેવનો દિવસ છે. ભક્તો તેમને ન્યાયના દેવતા માને છે, એ કઠોર પણ સાચા ગુરુ જે કોઈનો પક્ષ લેતા નથી અને દરેક વ્યક્તિને તેનાં પોતાનાં કર્મોનું ફળ આપે છે. આ દિવસે શનિદેવને સરસવનું તેલ, કાળા તલ અને અડદ ચઢાવાય છે, પીપળાના મૂળમાં જળ આપીને સાંજે તેલનો દીવો કરાય છે, અને ઘણાં ઘરોમાં શનિવારે હનુમાનજીની પૂજા પણ થાય છે. આ વ્રત ભયથી નહીં, પોતાનાં કર્મોનો સામનો કરવાની શક્તિ માગવાના ભાવથી રખાય છે.
કથા
શનિદેવને સૂર્ય અને છાયાના પુત્ર કહેવાય છે. નવ ગ્રહોમાં તેમની ચાલ સૌથી ધીમી છે, અને પરંપરામાં તેમને કર્મોનો હિસાબ રાખનારા ન્યાયાધીશ માનવામાં આવ્યા છે. ભક્તો કહે છે કે તેઓ કોઈને તેના જન્મ કે પદથી નથી તોલતા, ફક્ત તેના કર્મથી તોલે છે, અને એટલે જ તેમનાથી ડરવાને બદલે તેમની સામે સીધા ઊભા રહેતાં શીખવાય છે. શનિવારની કથા પણ આ જ વાતની આસપાસ ફરે છે.

કથા કહે છે કે એક વાર નવ ગ્રહોમાં એ વાત છેડાઈ કે આપણામાં મોટું કોણ. દરેક પોતાની શક્તિ ગણાવતો અને કોઈ પાછળ હટવા તૈયાર નહોતું. દેવરાજ ઇન્દ્રથી નિર્ણય ન થઈ શક્યો, તો તેમણે કહ્યું કે ઉજ્જયિનીના રાજા વિક્રમાદિત્ય ખૂબ ન્યાયપ્રિય છે, તેમની પાસે ચાલો. નવ ગ્રહો રાજાના દરબારમાં પહોંચ્યા અને પોતાનો ઝઘડો રજૂ કર્યો. રાજા થોડી વાર ચૂપ રહ્યા, પછી તેમણે એક ઉપાય કાઢ્યો.

તેમણે નવ ધાતુનાં નવ આસન બનાવડાવ્યાં, સોનાથી લોખંડ સુધી, અને તેમને ધાતુના મૂલ્યના ક્રમે એક પાછળ એક મુકાવ્યાં. પછી કહ્યું, આપ સૌ પોતપોતાના આસને બિરાજો. સૌ બેસી ગયા, અને લોખંડનું આસન સૌથી પાછળ આવ્યું, જેના પર શનિદેવ બેઠા. રાજાએ કહ્યું, નિર્ણય આપોઆપ થઈ ગયો. શનિદેવ આ વાત પર ક્રોધિત ન થયા. તેમણે શાંત સ્વરે કહ્યું, રાજન, આસનથી કોઈ નાનું થતું નથી; મારો વારો દરેક જીવનમાં આવે છે, અને જ્યારે આવે છે ત્યારે હિસાબ માગે છે.

રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું, તો મારો વારો પણ આવે; મારાં કર્મ જે લાવશે, તેનો હું સામનો કરીશ. કહે છે કે ત્યાર પછી રાજા પર કપરો સમય આવ્યો. એક ખોટા આરોપમાં તેમનું માન ગયું, રાજ્ય હાથમાંથી છૂટી ગયું, અને તેમને પરદેશમાં સાધારણ કામ કરીને દિવસો કાઢવા પડ્યા. એ આખા સમયમાં તેમણે કોઈને દોષ ન દીધો, શનિવારનું વ્રત ન છોડ્યું, અને દરેક શનિવારે તેલ ચઢાવતા રહ્યા.

સમય પૂરો થયો ત્યારે સાચું સામે આવી ગયું. જે છીનવાયું હતું તે પાછું આવ્યું અને રાજા ફરી પોતાના સિંહાસને બેઠા. કથા કહે છે કે ત્યારે શનિદેવ પ્રગટ થયા અને બોલ્યા, મેં તમારું કંઈ લીધું નથી, ફક્ત એક હિસાબ પૂરો કર્યો; અને એ હિસાબ આ જન્મનો નહોતો, એટલે જ તેનું કારણ તમને આ જીવનમાં ન મળ્યું. જે આરોપથી તમારું માન ગયું, તે ખોટો હતો, અને ખોટું મારું સાધન નથી, ફક્ત એ બારણું હતું જેમાંથી એ સમય આવ્યો. તમે તમારી ધીરજ ન ગુમાવી, એટલે જ તમારું નામ રહેશે. રાજાએ તેમને પ્રાર્થના કરી કે જે મનુષ્ય પોતાનાં કર્મો સ્વીકારીને આપની સામે ઊભો રહે, તેના પર આપ કૃપા રાખો, અને શનિદેવે એ સ્વીકાર્યું.

શનિદેવ સાથે જોડાયેલી બીજી એક કથા રાજા દશરથની છે. જ્યોતિષીઓએ તેમને કહ્યું કે શનિ રોહિણી નક્ષત્રમાંથી પસાર થવાના છે, જેને શકટ ભેદન કહે છે, અને તેનાથી પૃથ્વી પર બાર વર્ષનો દુકાળ પડી શકે છે. પોતાની પ્રજા માટે દશરથ દિવ્ય રથમાં નક્ષત્રમંડળ સુધી ગયા અને ધનુષ સંભાળી લીધું. શનિદેવે આ જોયું તો હસ્યા અને કહ્યું, જે રાજા પોતાના માટે નહીં, ભૂખી પ્રજા માટે અહીં સુધી આવી ગયો, તે વર મેળવવાને લાયક છે; માગો.

દશરથે પોતાના માટે કંઈ ન માગ્યું. તેમણે કહ્યું, જ્યાં સુધી સૂર્ય, ચંદ્ર, નદીઓ, સાગર અને આ પૃથ્વી છે, ત્યાં સુધી આપ રોહિણી શકટ ભેદન ન કરો, ધરતી પર એ દુકાળ ન પડે. શનિદેવે વર આપી દીધો. ત્યારે દશરથે તેમની સ્તુતિ કરી, જે પરંપરામાં દશરથકૃત શનિ સ્તોત્રના નામે શનિવારે વંચાય છે. આ પ્રસંગ શનિ સ્તોત્રની પરંપરા સાથે ચાલ્યો આવે છે અને ઘણી જગ્યાએ તેને પદ્મ પુરાણના હવાલાથી કહેવાય છે.

બંને કથાઓ એક જ વાત કહે છે. શનિદેવ કોઈને શાપ આપનારા નથી, હિસાબ પૂરો કરનારા છે, અને તેઓ ન્યાયની સાથે સાથે ધીરજ અને પરોપકારથી પ્રસન્ન થાય છે. કથા કહે છે કે જે શનિવારનું વ્રત શ્રદ્ધાથી રાખે છે, આ કથા સાંભળે છે અને જરૂરિયાતમંદોને આપે છે, તેનું મન કપરા સમયમાં પણ સ્થિર રહે છે. શનિદેવ સૌને સત્યનો સામનો કરવાની શક્તિ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- શનિવારે સવારે સ્નાન કરીને વ્રતનો સંકલ્પ લેવાય છે; ઘણા લોકો શ્રાવણ કે કોઈ પણ સુદ પક્ષના શનિવારથી શરૂ કરીને ઓછામાં ઓછા સાત શનિવાર સુધી રાખે છે.
- શનિદેવને સરસવનું તેલ, કાળા તલ, અડદ, કાળું વસ્ત્ર અને ભૂરાં કે કાળાં ફૂલ અર્પણ કરાય છે; લોખંડની વસ્તુ ચડાવવાની પણ પરંપરા છે.
- પીપળાના ઝાડના મૂળમાં જળ ચડાવીને સૂર્યાસ્ત પછી ત્યાં કે ઘરના પૂજાસ્થાને સરસવના તેલનો દીવો કરાય છે અને શનિ સ્તોત્ર કે શનિ ચાલીસા વંચાય છે.
- આખો દિવસ ફરાળ પર રહીને સાંજે અડદની દાળની ખીચડી કે સરસવના તેલમાં બનેલી પૂરીથી વ્રત છોડાય છે; આ દિવસે સાત્ત્વિક ભોજન રખાય છે. જે આખો દિવસ ફરાળ પર ન રહી શકે, તેઓ પોતાની તબિયત પ્રમાણે એક ટંકનું સાદું ભોજન લઈને વ્રત રાખે; બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- ઘણાં ઘરોમાં શનિવારે હનુમાનજીની પણ પૂજા થાય છે અને હનુમાન ચાલીસાનો પાઠ કરાય છે; ગુજરાતમાં શનિવારે હનુમાનજીનાં મંદિરોમાં ખાસ દર્શન થાય છે.
- કાળા તલ, અડદ, સરસવનું તેલ, ધાબળો, ચંપલ અને છત્રી જરૂરિયાતમંદોને આપવાની પરંપરા છે; સાત શનિવાર પૂરા થાય ત્યારે હવન અને ભોજન સાથે ઉદ્યાપન કરાય છે.
સ્રોત
શનિદેવ સૂર્યપુત્ર છે, એ વાત પુરાણોમાં આવે છે. રાજા વિક્રમાદિત્ય અને નવ ગ્રહોની કથા વ્રતકથા પરંપરામાં પ્રચલિત કથા છે, જે વ્રતકથાની પોથીઓમાં મળે છે અને જેનાં ઘણાં રૂપ છે; આ સંકલનમાં તેના કેટલાક કઠોર પ્રસંગો જાણીજોઈને ટૂંકમાં કહ્યા છે. રાજા દશરથ અને શનિદેવનો પ્રસંગ દશરથકૃત શનિ સ્તોત્રની પરંપરા સાથે ચાલ્યો આવે છે અને અનેક સ્થળે તેને પદ્મ પુરાણના હવાલાથી અપાય છે.