ગુરુવારનું વ્રત કથા
ગુરુવારનું વ્રત (બૃહસ્પતિવાર વ્રત)

આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ગુરુવાર દેવગુરુ બૃહસ્પતિનો દિવસ છે, અને પરંપરામાં આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા થાય છે. આ દિવસનો રંગ પીળો છે, એટલે પીળાં વસ્ત્ર પહેરાય છે અને ચણાની દાળ, ગોળ કે મુનક્કા, પીળાં ફૂલ અને પીળું ચંદન અર્પણ કરાય છે. પૂજા કેળના ઝાડના મૂળ પાસે કે વિષ્ણુજી સામે કરાય છે. ઘણા લોકો સોળ ગુરુવાર સુધી આ વ્રત રાખીને સત્તરમા ગુરુવારે ઉદ્યાપન કરે છે.
કથા
કથા કહે છે કે કોઈ સમયે એક પ્રતાપી રાજા રાજ કરતો હતો. તે ખૂબ દાની હતો, ગુરુવારનું વ્રત રાખતો, જરૂરિયાતમંદોને મદદ કરતો અને કૂવા, વાવ અને ધર્મશાળાઓ બંધાવતો. પણ મહેલની અંદર આ દાન વિશે વાત કંઈક જુદી હતી. ખજાનચી, ભંડારી અને ઘરના વડીલો, સૌ એક જ વાત કહેતા કે આટલું વહેંચવું ઉડાઉપણું છે અને તેનાથી જ ઘર ઘસાતું જશે. આ જ વાત રોજ સાંભળતાં સાંભળતાં રાણીના મનમાં પણ બેસી ગઈ, અને ધીમે ધીમે મહેલનો આપનારો હાથ બંધ થવા લાગ્યો.

એક દિવસ રાજા શિકાર માટે વનમાં ગયા હતા. ત્યારે જ દેવગુરુ બૃહસ્પતિ એક સાધારણ સાધુનો વેશ લઈને મહેલના દ્વારે ભિક્ષા માગવા આવ્યા. રાણીએ ભંડારી તરફ જોયું અને ભંડારીએ હાથ ઝટકી દીધો. રાણીએ કંઈ ન આપ્યું અને થાકીને કહ્યું, હું આ ધનથી કંટાળી ગઈ છું; આ બધું જતું રહે તો ન માગનારા આવે અને ન રોજ દાનનો હિસાબ થાય. સાધુએ સમજાવ્યું કે ધન એટલા માટે મળે છે કે ભૂખ્યાને રોટલો મળે, તરસ્યાને પાણી, અને કોઈ જરૂરિયાતમંદનું કામ ન અટકે.

મહેલમાં આ શીખ કોઈએ ન સાંભળી, અને કોઈએ રાણીને ટોકી પણ નહીં. સાધુએ થોભીને કહ્યું, જે ઘર આપવાનું બંધ કરે છે, તેની પાસે આવવાનું પણ બંધ થઈ જાય છે; આ કોઈનો શાપ નથી, ઘરનો પોતાનો હિસાબ છે. જે દિવસે આ વાત સમજાય, એ દિવસે ગુરુવારનું વ્રત લઈ લેજો. આટલું કહીને તેઓ ચાલ્યા ગયા. રાજા પણ શિકાર અને દરબારમાં ગૂંચવાયેલો રહ્યો અને પોતાના ઘરની આ વાત તેણે સમયસર ન જોઈ. કહે છે કે થોડા જ મહિનામાં ખજાનો ખાલી થઈ ગયો, ખેતરો સુકાઈ ગયાં અને રાજ્ય હાથમાંથી નીકળી ગયું.

રાજા બીજા દેશમાં ચાલ્યો ગયો અને ત્યાં લાકડાં કાપીને ગુજરાન ચલાવવા લાગ્યો. રાણી અને તેની એક જૂની દાસી પાછળ રહી ગઈ અને બંનેને ભૂખ્યા દિવસો કાઢવા પડ્યા. એ કપરા સમયમાં મહેલની એ જૂની અકડ ધીમે ધીમે ઓગળી ગઈ. એક દિવસ દાસી રાણીની બહેનના ઘરે થોડું અન્ન માગવા ગઈ. ત્યાં ગુરુવારની કથા ચાલતી હતી, અને કથાની વચ્ચે બોલવાની રીત નથી, એટલે કોઈએ જવાબ ન આપ્યો. દાસીને લાગ્યું કે તેનું અપમાન થયું અને તે પાછી આવી.

કથા પૂરી થતાં બહેન દોડીને આવી, તેણે હાથ જોડીને કહ્યું કે વાત અપમાનની નહોતી, અને પછી બંનેને ગુરુવારના વ્રતની વિધિ બતાવી. બીજા ગુરુવારે રાણી અને દાસીએ ઘોડારમાંથી થોડા ચણા અને ગોળ લઈને કેળના મૂળ અને ભગવાન વિષ્ણુનું પૂજન કર્યું, કથા સાંભળી અને વ્રત રાખ્યું. ઘરમાં અન્ન આવવા લાગ્યું. જે રાણી પહેલાં મુઠ્ઠી બંધ રાખતી, એ જ હવે પહેલાં બીજાને આપીને ખાતી. આ જ તેનો સૌથી મોટો બદલાવ હતો.

બીજી બાજુ પરદેશમાં રાજાને પણ એક સાધુએ આ જ વ્રત બતાવ્યું. તેણે પણ ગુરુવારના વ્રત અને કથાનો નિયમ લઈ લીધો. તેનાં કામ ચાલવા લાગ્યાં અને ધીમે ધીમે તે પોતાના દેશ પાછો ફર્યો. જૂનું રાજ્ય તેને ફરી મળ્યું, પણ હવે રાજા અને રાણી બંને એક જ વાત પર ઊભાં હતાં. તેમણે સદાવ્રત ખોલાવ્યાં, કૂવા બંધાવ્યા, અને ગુરુવારનું વ્રત જીવનભર ન છોડ્યું.

આ કથાની શીખ કંજૂસીની નિંદા કરતાં મોટી છે. તે કહે છે કે ધન પોતે ન સારું છે ન ખરાબ, તે જે હાથમાં હોય તેના જેવું જ થઈ જાય છે, અને જે ઘરમાં આપવાની ટેવ ન હોય એ ઘરમાં સંતોષ પણ ટકતો નથી. કથા કહે છે કે જે ગુરુવારનું વ્રત શ્રદ્ધાથી રાખે છે, આ કથા સાંભળે છે અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરે છે, તેના ઘરમાં સુખ અને સંતોષ બની રહે છે. દેવગુરુ બૃહસ્પતિ અને ભગવાન વિષ્ણુ સૌને સદ્બુદ્ધિ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- ગુરુવારે સવારે સ્નાન કરીને પીળાં વસ્ત્ર પહેરીને વ્રતનો સંકલ્પ લેવાય છે; ઘણા લોકો કોઈ પણ સુદ પક્ષના ગુરુવારથી શરૂ કરીને સોળ ગુરુવાર સુધી રાખે છે.
- કેળના ઝાડના મૂળમાં જળ ચડાવીને, કે ભગવાન વિષ્ણુ સામે બેસીને, ચણાની દાળ, ગોળ કે મુનક્કા, પીળાં ફૂલ, પીળું ચંદન અને હળદર અર્પણ કરાય છે.
- પૂજા પછી આ વ્રતકથા સંભળાય છે, પછી વિષ્ણુજીની આરતી થાય છે, અને ત્યાર પછી એક ટંક પીળું ભોજન લેવાય છે, જેમ કે ચણાની દાળ, ચણાના લોટની વાનગી કે પીળી ખીચડી; ઘણાં ઘરોમાં આ ભોજન મીઠા વગરનું રખાય છે.
- ઘણા પરિવારોમાં આ દિવસે માથું અને કપડાં ન ધોવાનો રિવાજ છે; આ ઘેર ઘેરની પરંપરા છે, જ્યાં ચાલી આવે છે ત્યાં નિભાવાય છે.
- સત્તરમા ગુરુવારે ઉદ્યાપન થાય છે, જેમાં પીળું ભોજન બનાવીને પ્રસાદ વહેંચાય છે અને ચણા, ગોળ, હળદર, પીળું વસ્ત્ર તથા અનાજનું દાન કરાય છે.
- જે પૂરો ઉપવાસ ન રાખી શકે, તેઓ પોતાની તબિયત પ્રમાણે ફરાળ કે એક ટંકનું ભોજન લઈને વ્રત રાખે.
સ્રોત
બૃહસ્પતિ દેવોના ગુરુ છે, એ પુરાણોમાં આવે છે, પણ રાજા અને રાણીની આ કથા કોઈ પુરાણનો અધ્યાય નથી, વ્રતકથા પરંપરામાં પ્રચલિત કથા છે, જે વ્રતકથાની પોથીઓ અને ઘેર ઘેર મોઢેથી ચાલી આવે છે. તેનાં ઘણાં રૂપ મળે છે; ક્યાંક સાધુએ બતાવેલા ઉપાયોની યાદી ગણાવાય છે, જે અહીં જાણીજોઈને દોહરાવી નથી.