गुरुवार व्रत कथा
गुरुवार व्रत (बृहस्पतिवार व्रत)

हा दिवस का साजरा करतात?
बृहस्पतिवार, म्हणजे गुरुवार, हा देवगुरू बृहस्पतींचा दिवस आहे, आणि परंपरेत या दिवशी भगवान विष्णूंची पूजा होते. या दिवसाचा रंग पिवळा आहे, म्हणून पिवळी वस्त्रे नेसली जातात आणि हरभऱ्याची डाळ, गूळ किंवा मनुका, पिवळी फुले आणि पिवळे चंदन अर्पण केले जाते. पूजा केळीच्या झाडाच्या मुळाशी किंवा विष्णूंच्या समोर केली जाते. बरेच लोक सोळा गुरुवार हे व्रत करून सतराव्या गुरुवारी उद्यापन करतात.
कथा
कथा सांगते की एके काळी एक प्रतापी राजा राज्य करत होता. तो मोठा दानी होता, गुरुवारचे व्रत करत, गरजूंना मदत करत आणि विहिरी, बारवा आणि धर्मशाळा बांधत असे. पण राजवाड्याच्या आत या दानाबाबत गोष्ट काही वेगळी होती. कोषाध्यक्ष, भांडारी आणि घरातले वडीलधारे, सगळे एकच गोष्ट म्हणत की इतके वाटणे ही उधळपट्टी आहे आणि यानेच घर घटत जाईल. हीच गोष्ट रोज ऐकून राणीच्या मनातही बसली, आणि हळूहळू राजवाड्याचा देणारा हात बंद होऊ लागला.

एक दिवस राजा शिकारीसाठी वनात गेला होता. तेव्हाच देवगुरू बृहस्पती एका साध्या साधूचा वेश घेऊन राजवाड्याच्या दारात भिक्षा मागायला आले. राणीने भांडाऱ्याकडे पाहिले आणि भांडाऱ्याने हात झटकला. राणीने काही दिले नाही आणि थकून म्हणाली, मी या धनाला कंटाळले आहे; हे सगळे गेले तर ना मागणारे येतील ना रोज दानाचा हिशेब होईल. साधूने समजावले की धन यासाठीच मिळते की भुकेल्याला भाकरी मिळावी, तहानलेल्याला पाणी, आणि कुणा गरजूचे काम अडू नये.

राजवाड्यात ही शिकवण कुणी ऐकली नाही, आणि कुणी राणीला अडवलेही नाही. साधूने थांबून म्हटले, जे घर देणे बंद करते, त्याच्याकडे येणेही बंद होते; हा कुणाचा शाप नाही, घराचा स्वतःचा हिशेब आहे. ज्या दिवशी ही गोष्ट समजेल, त्या दिवशी गुरुवारचे व्रत धरा. एवढे सांगून ते निघून गेले. राजाही शिकार आणि दरबारात गुंतून राहिला आणि आपल्या घराची ही गोष्ट त्याने वेळेवर पाहिली नाही. म्हणतात, काही महिन्यांतच खजिना रिकामा झाला, शेते सुकली आणि राज्य हातून गेले.

राजा दुसऱ्या देशात गेला आणि तिथे लाकडे तोडून गुजराण करू लागला. राणी आणि तिची एक जुनी दासी मागे राहिल्या आणि दोघींना उपाशी दिवस काढावे लागले. त्या कठीण काळात राजवाड्याचा तो जुना ताठा हळूहळू गळून गेला. एक दिवस दासी राणीच्या बहिणीच्या घरी काही धान्य मागायला गेली. तिथे गुरुवारची कथा चालू होती, आणि कथेच्या मध्ये बोलण्याची रीत नाही, म्हणून कुणी उत्तर दिले नाही. दासीला वाटले की तिचा अपमान झाला आणि ती परत आली.

कथा संपल्यावर बहीण धावत आली, तिने हात जोडून म्हटले की गोष्ट अपमानाची नव्हती, आणि मग दोघींना गुरुवारच्या व्रताचा विधी सांगितला. पुढच्या गुरुवारी राणी आणि दासीने घोड्यांच्या पागेतून थोडे हरभरे आणि गूळ घेऊन केळीच्या मुळाचे आणि भगवान विष्णूंचे पूजन केले, कथा ऐकली आणि व्रत केले. घरात धान्य येऊ लागले. जी राणी आधी मूठ बंद ठेवत होती, तीच आता आधी दुसऱ्यांना देऊन मग जेवत होती. हाच तिचा सर्वात मोठा बदल होता.

तिकडे परदेशात राजालाही एका साधूने हेच व्रत सांगितले. त्यानेही गुरुवारच्या व्रताचा आणि कथेचा नियम धरला. त्याची कामे मार्गी लागली आणि हळूहळू तो आपल्या देशात परतला. जुने राज्य त्याला पुन्हा मिळाले, पण आता राजा आणि राणी दोघे एकाच गोष्टीवर ठाम होते. त्यांनी अन्नछत्रे उघडली, विहिरी बांधल्या, आणि गुरुवारचे व्रत आयुष्यभर सोडले नाही.

या कथेची शिकवण कंजूषपणाच्या निंदेपेक्षा मोठी आहे. ती सांगते की धन स्वतः ना चांगले ना वाईट, ते ज्या हातात असते त्यासारखे होते, आणि ज्या घरात देण्याची सवय नसते त्या घरात संतोषही टिकत नाही. कथा सांगते की जो गुरुवारचे व्रत श्रद्धेने करतो, ही कथा ऐकतो आणि आपल्या क्षमतेनुसार दान करतो, त्याच्या घरात सुख आणि संतोष टिकून राहतो. देवगुरू बृहस्पती आणि भगवान विष्णू सर्वांना सद्बुद्धी देवोत.
कसा साजरा करतात
- गुरुवारी सकाळी स्नान करून पिवळी वस्त्रे परिधान करून व्रताचा संकल्प घेतला जातो; बरेच जण कोणत्याही शुक्ल पक्षातील गुरुवारपासून सुरुवात करून सोळा गुरुवार हे व्रत करतात.
- केळीच्या झाडाच्या मुळाशी पाणी घालून, किंवा भगवान विष्णूंसमोर बसून, हरभऱ्याची डाळ, गूळ किंवा मनुका, पिवळी फुले, पिवळे चंदन आणि हळद अर्पण केली जाते; महाराष्ट्रात गुरुवारी दत्तगुरूंचे दर्शन घेण्याचीही परंपरा आहे.
- पूजेनंतर ही व्रतकथा ऐकली जाते, मग विष्णूंची आरती होते, आणि त्यानंतर एकदा पिवळे जेवण घेतले जाते, जसे हरभऱ्याची डाळ, बेसनाचे पदार्थ किंवा पिवळी खिचडी; अनेक घरांत हे जेवण बिनमिठाचे ठेवले जाते.
- अनेक कुटुंबांत या दिवशी केस आणि कपडे न धुण्याची रीत आहे; ही घरोघरची परंपरा आहे, जिथे चालत आली आहे तिथे पाळली जाते.
- सतराव्या गुरुवारी उद्यापन होते, ज्यात पिवळे जेवण बनवून प्रसाद वाटला जातो, आणि हरभरा, गूळ, हळद, पिवळे वस्त्र आणि अन्न यांचे दान केले जाते.
- ज्यांना पूर्ण उपवास जमत नाही, त्यांनी आपल्या तब्येतीनुसार फराळ किंवा एक वेळचे जेवण घेऊन व्रत करावे.
स्रोत
बृहस्पती हे देवांचे गुरू आहेत, हे पुराणांत येते; पण राजा-राणीची ही कथा कोणत्याही पुराणाचा अध्याय नाही, ती व्रतकथा परंपरेत प्रचलित आहे आणि व्रतकथांच्या पोथ्यांतून व घरोघरच्या तोंडी परंपरेतून चालत आली आहे. तिची अनेक रूपे आढळतात; कुठे साधूने सांगितलेल्या उपायांची यादी दिली जाते, जी येथे जाणूनबुजून पुन्हा दिलेली नाही.