मंगळवार व्रत कथा

हा दिवस का साजरा करतात?
मंगळवार हा हनुमानांचा दिवस मानला जातो, आणि हाच दिवस नवग्रहांतल्या मंगळाचाही आहे. या दिवशी भक्त उपवास करतात, हनुमानांना शेंदूर आणि चोळा अर्पण करतात, लाल फुले आणि गूळ-चण्यांचा नैवेद्य दाखवतात आणि हनुमान चालीसेचे पठण करतात. बरेच लोक संकट दूर होण्याच्या आणि मनात धैर्य येण्याच्या इच्छेने कमीत कमी एकवीस मंगळवार हे व्रत करतात.
कथा
कथा सांगते की एका नगरात एक ब्राह्मण दांपत्य राहत होते. घरात कशाचीही कमी नव्हती, पण संतान नसल्याचे दुःख दोघांच्या मनात बसले होते. लोक भेटले तर सांत्वन करत, आणि ते हसून विषय टाळत. शेवटी ब्राह्मणाने विचार केला की आता माणसांकडे नाही, हनुमानांकडेच मागेन. तो गावाबाहेर वनात हनुमानांच्या स्थानावर गेला आणि तिथेच राहून रात्रंदिवस सेवा आणि पठण करू लागला.

घरी त्याच्या पत्नीने आपली वाट निवडली. ती प्रत्येक मंगळवारी उपवास करत, हनुमानांसाठी नैवेद्य बनवत, आधी त्यांना अर्पण करत आणि त्यानंतरच एकदा जेवत असे. हा तिचा नियम होता आणि तो ती मोठ्या अडचणीतही मोडत नसे. एक मंगळवार असा आला की घरात काही बनूच शकले नाही आणि नैवेद्य दाखवता आला नाही. तिला ही गोष्ट खूप लागली. तिने मनात ठरवले की पुढच्या मंगळवारी नैवेद्य दाखवेपर्यंत अन्न घेणार नाही.

सहा दिवस गेले. सातव्या दिवशी, मंगळवारी, ती भुकेने आणि तहानेने इतकी अशक्त झाली की तिला भोवळ आली आणि ती कोसळली. म्हणतात, त्याच वेळी हनुमान प्रकट झाले. ते म्हणाले, तुझी निष्ठा पाहिली; ऊठ, आणि हा बालक घे, हा तुझी सेवा करेल. डोळे उघडले तेव्हा स्त्रीसमोर एक सुंदर बालक उभा होता. तिने त्याचे नाव मंगल ठेवले, कारण तो मंगळवारी मिळाला होता, आणि त्याला छातीशी धरले. कथा हे दृश्य कुणासाठी उदाहरण म्हणून सांगत नाही; परंपरा तिची निष्ठा मागते, कुणाकडून इतके उपाशी राहणे नाही.

काही काळाने ब्राह्मण वनातून घरी परतला. अंगणात खेळणाऱ्या बालकाला पाहून तो थबकला. पत्नीने सारी गोष्ट सांगितली, पण त्याच्या मनात संशय बसला; त्याला वाटले की पत्नी त्याच्यापासून काही लपवते आहे. संशय माणसाला कुठे नेतो, ही कथा त्याचीच गोष्ट सांगते. एक दिवस त्याच संशयाने भरून त्याने बालकाला गावच्या विहिरीजवळ सोडले आणि परत आला. घरी पोहोचला तर बालक आधीच अंगणात बसून हसत होता.

त्या रात्री ब्राह्मणाच्या स्वप्नात हनुमान आले आणि म्हणाले, हा बालक तुझ्या पत्नीच्या व्रताने आणि धीराने मागितला आहे, आणि तो मी दिला आहे. आपल्या पत्नीवर संशय घेऊ नकोस. झोप उघडली तेव्हा ब्राह्मणाचे डोळे भरून आले. त्याने पत्नीची क्षमा मागितली आणि त्यानंतर दोघे मिळून मंगळवारचे व्रत करत राहिले. म्हणतात, मंगल पुढे मोठा सेवाभावी आणि सरळ माणूस निघाला, ज्याने आई-वडिलांची म्हातारपणापर्यंत सेवा केली.

या कथेत मागणाऱ्याच्या हट्टापेक्षा मोठी गोष्ट तिचा धीर आहे, आणि सर्वात मोठी शिकवण ही की आपल्या घरच्या माणसावरचा संशय सर्वात आधी आपलेच घर मोडतो. कथा सांगते की जो मंगळवारचे व्रत श्रद्धेने करतो आणि ही कथा ऐकतो, त्याच्या मनात धैर्य येते आणि संकटात त्याचे मन डगमगत नाही. हनुमान सर्वांना बळ, बुद्धी आणि धीर देवोत.
कसा साजरा करतात
- मंगळवारी सूर्योदयापूर्वी स्नान करून लाल वस्त्र परिधान करून व्रताचा संकल्प घेतला जातो; बरेच जण कोणत्याही शुक्ल पक्षातील मंगळवारपासून सुरुवात करून एकवीस मंगळवार हे व्रत करतात.
- हनुमानांना शेंदूर आणि चमेलीच्या तेलाचा चोळा, लाल फुले, लाल वस्त्र, गूळ-चणे, बुंदीचे लाडू आणि नारळ अर्पण केला जातो; महाराष्ट्रात मारुतीला रुईच्या पानांची माळ वाहण्याचीही प्रथा आहे.
- हनुमान चालीसा, सुंदरकांड किंवा मारुती स्तोत्राचे पठण होते, आणि संध्याकाळच्या पूजेनंतर ही व्रतकथा ऐकली जाते.
- दिवसभर फराळावर राहून संध्याकाळी एकदा जेवण केले जाते, सहसा गव्हाच्या पिठाचा शिरा, गोड पोळी किंवा रोट आणि गूळ; अनेक घरांत या दिवशी मीठ घेतले जात नाही.
- व्रत पूर्ण झाल्यावर उद्यापनात हनुमानांना चोळा चढवून प्रसाद वाटला जातो, आणि गूळ, गहू, लाल वस्त्र आणि मिष्टान्न यांचे दान केले जाते.
- ज्यांना निराहार राहणे जमत नाही, त्यांनी आपल्या तब्येतीनुसार फराळ किंवा एक वेळचे सात्त्विक जेवण घेऊन व्रत करावे.
स्रोत
मंगळवार व्रताची ही कथा व्रतकथा परंपरेत प्रचलित आहे आणि व्रतकथांच्या पोथ्यांतून व घरोघरच्या तोंडी परंपरेतून चालत आली आहे; कोणत्याही पुराणात ती या रूपात आढळत नाही, आणि तिची अनेक रूपे प्रचलित आहेत: कुठे बालकाचे नाव मंगल तर कुठे मंगलिया सांगितले जाते. हनुमानांचा मंगळवारशी असलेला संबंध आणि त्यांच्या भक्तीची परंपरा रामकथेशी जोडलेली खूप जुनी परंपरा आहे.