ଗୁରୁବାର ବ୍ରତ — କଥା
ଗୁରୁବାର ବ୍ରତ (ବୃହସ୍ପତିବାର ବ୍ରତ)

ଏହି ଦିନ କାହିଁକି ପାଳନ କରାଯାଏ?
ବୃହସ୍ପତିବାର ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଦିନ, ଆଉ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ଦିନ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ। ଏହି ଦିନର ରଙ୍ଗ ହଳଦିଆ, ସେଥିପାଇଁ ହଳଦିଆ ଲୁଗା ପିନ୍ଧାଯାଏ ଆଉ ବୁଟ ଡାଲି, ଗୁଡ଼ ବା କିସମିସ, ହଳଦିଆ ଫୁଲ ଓ ହଳଦିଆ ଚନ୍ଦନ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ପୂଜା କଦଳୀ ଗଛ ମୂଳ ପାଖରେ ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଗରେ କରାଯାଏ। ବହୁ ଲୋକ ଷୋହଳ ଗୁରୁବାର ଯାଏଁ ଏହି ବ୍ରତ ରଖି ସତରତମ ଗୁରୁବାରରେ ଉଦ୍ୟାପନ କରନ୍ତି।
କଥା
କଥା କହେ ଯେ କୌଣସି ସମୟରେ ଜଣେ ପ୍ରତାପୀ ରାଜା ରାଜତ୍ୱ କରୁଥିଲେ। ସେ ବଡ଼ ଦାନୀ ଥିଲେ, ଗୁରୁବାର ବ୍ରତ ରଖୁଥିଲେ, ଅଭାବୀଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଆଉ କୂଅ, ପାହାଚ କୂଅ ଓ ଧର୍ମଶାଳା ତିଆରି କରାଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମହଲ ଭିତରେ ଏହି ଦାନକୁ ନେଇ କଥା ଅଲଗା ଥିଲା। କୋଷାଧ୍ୟକ୍ଷ, ଭଣ୍ଡାରୀ ଓ ଘରର ବଡ଼ ବୁଢ଼ା, ସମସ୍ତେ ଗୋଟିଏ କଥା କହୁଥିଲେ ଯେ ଏତେ ବାଣ୍ଟିବା ଅପଚୟ ଆଉ ଏଥିରୁ ଘର କମିଚାଲିବ। ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣି ଶୁଣି ରାଣୀଙ୍କ ମନରେ ବି ବସିଗଲା, ଆଉ ଧୀରେ ଧୀରେ ମହଲର ଦେଉଥିବା ହାତ ବନ୍ଦ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।

ଦିନେ ରାଜା ଶିକାର ପାଇଁ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେତିକିବେଳେ ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ଜଣେ ସାଧାରଣ ସାଧୁ ବେଶ ଧରି ମହଲ ଦୁଆରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଆସିଲେ। ରାଣୀ ଭଣ୍ଡାରୀଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁଲେ ଆଉ ଭଣ୍ଡାରୀ ହାତ ଝାଡ଼ିଦେଲା। ରାଣୀ କିଛି ଦେଲେ ନାହିଁ ଆଉ ଥକି କହିଲେ, ମୁଁ ଏହି ଧନରେ ବିରକ୍ତ ହୋଇଗଲିଣି; ଏସବୁ ଚାଲିଗଲେ ନା ମାଗୁଥିବା ଲୋକ ଆସିବେ ନା ପ୍ରତିଦିନ ଦାନର ହିସାବ ହେବ। ସାଧୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ଧନ ଏଥିପାଇଁ ମିଳେ ଯେ ଭୋକିଲାକୁ ରୁଟି ମିଳୁ, ଶୋଷିଲାକୁ ପାଣି, ଆଉ କୌଣସି ଅଭାବୀର କାମ ଅଟକି ନ ରହୁ।

ମହଲରେ ଏହି ଶିକ୍ଷା କେହି ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଆଉ କେହି ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ ବି ନାହିଁ। ସାଧୁ ଅଟକି କହିଲେ, ଯେଉଁ ଘର ଦେବା ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ତା ପାଖକୁ ଆସିବା ବି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ; ଏହା କାହାର ଶାପ ନୁହେଁ, ଘରର ନିଜ ହିସାବ। ଯେଉଁ ଦିନ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରିବ, ସେଦିନ ଗୁରୁବାର ବ୍ରତ ଧରିନେବ। ଏତିକି କହି ସେ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ବି ଶିକାର ଓ ଦରବାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲେ ଆଉ ନିଜ ଘରର ଏହି କଥା ସମୟରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। କୁହାଯାଏ କିଛି ମାସ ଭିତରେ ଖଜଣା ଖାଲି ହୋଇଗଲା, କ୍ଷେତ ଶୁଖିଗଲା ଆଉ ରାଜ୍ୟ ହାତରୁ ଚାଲିଗଲା।

ରାଜା ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଚାଲିଗଲେ ଆଉ ସେଠାରେ କାଠ କାଟି ଚଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଣୀ ଓ ତାଙ୍କ ଜଣେ ପୁରୁଣା ଦାସୀ ପଛରେ ରହିଗଲେ ଆଉ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଭୋକିଲା ଦିନ କାଟିବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ସେହି କଷ୍ଟ ସମୟରେ ମହଲର ସେହି ପୁରୁଣା ଅହଙ୍କାର ଧୀରେ ଧୀରେ ତରଳିଗଲା। ଦିନେ ଦାସୀ ରାଣୀଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କ ଘରକୁ କିଛି ଅନ୍ନ ମାଗିବାକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ଗୁରୁବାର କଥା ଚାଲିଥିଲା, ଆଉ କଥା ମଝିରେ କଥା କହିବାର ରୀତି ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ କେହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ଦାସୀକୁ ଲାଗିଲା ଯେ ତାର ଅପମାନ ହେଲା ଆଉ ସେ ଫେରିଆସିଲା।

କଥା ସରିବାରୁ ଭଉଣୀ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ, ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ ଯେ କଥା ଅପମାନର ନଥିଲା, ଆଉ ତାପରେ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଗୁରୁବାର ବ୍ରତର ବିଧି କହିଲେ। ଆସନ୍ତା ଗୁରୁବାର ରାଣୀ ଓ ଦାସୀ ଘୋଡ଼ାଶାଳରୁ ଅଳ୍ପ ବୁଟ ଓ ଗୁଡ଼ ନେଇ କଦଳୀ ମୂଳ ଓ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ, କଥା ଶୁଣିଲେ ଓ ବ୍ରତ ରଖିଲେ। ଘରକୁ ଅନ୍ନ ଆସିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଯେଉଁ ରାଣୀ ଆଗରୁ ମୁଠା ବନ୍ଦ ରଖୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଆଗ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ତାପରେ ଖାଉଥିଲେ। ଏହା ହିଁ ତାଙ୍କ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବଦଳ ଥିଲା।

ଅନ୍ୟପଟେ ବିଦେଶରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବି ଜଣେ ସାଧୁ ଏହି ବ୍ରତ କହିଲେ। ସେ ବି ଗୁରୁବାର ବ୍ରତ ଓ କଥାର ନିୟମ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କ କାମ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲା ଆଉ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଆସିଲେ। ପୁରୁଣା ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ମିଳିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ରାଜା ଓ ରାଣୀ ଦୁହେଁ ଗୋଟିଏ କଥାରେ ଏକମତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଅନ୍ନଛତ୍ର ଖୋଲାଇଲେ, କୂଅ ତିଆରି କରାଇଲେ, ଆଉ ଗୁରୁବାର ବ୍ରତ ଜୀବନସାରା ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ।

ଏହି କଥାର ଶିକ୍ଷା କୃପଣତାର ନିନ୍ଦାଠାରୁ ବଡ଼। ଏହା କହେ ଯେ ଧନ ନିଜେ ନା ଭଲ ନା ଖରାପ, ତାହା ଯେଉଁ ହାତରେ ଥାଏ ସେହିପରି ହୋଇଯାଏ, ଆଉ ଯେଉଁ ଘରେ ଦେବାର ଅଭ୍ୟାସ ନଥାଏ ସେହି ଘରେ ସନ୍ତୋଷ ବି ରହେ ନାହିଁ। କଥା କହେ ଯେ ଯିଏ ଗୁରୁବାର ବ୍ରତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରଖେ, ଏହି କଥା ଶୁଣେ ଆଉ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦାନ କରେ, ତା ଘରେ ସୁଖ ଓ ସନ୍ତୋଷ ରହେ। ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ଓ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ।
କିପରି ପାଳନ କରାଯାଏ
- ଗୁରୁବାର ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରି ହଳଦିଆ ଲୁଗା ପିନ୍ଧି ବ୍ରତର ସଂକଳ୍ପ ନିଆଯାଏ; ବହୁ ଲୋକ ଯେକୌଣସି ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଗୁରୁବାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଷୋହଳ ଗୁରୁବାର ଯାଏଁ ରଖନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶାରେ ମାର୍ଗଶିର ମାସର ଗୁରୁବାରଗୁଡ଼ିକ ମା' ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମାଣବସା ଓଷା ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା; ଏହି ଗୁରୁବାର ବ୍ରତ ତାଠାରୁ ଅଲଗା, ଆଉ ଦୁଇଟିଯାକ ନିଜ ନିଜ ପରମ୍ପରାରେ ପାଳନ କରାଯାଏ।
- କଦଳୀ ଗଛ ମୂଳରେ ପାଣି ଦେଇ, ବା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଗରେ ବସି, ବୁଟ ଡାଲି, ଗୁଡ଼ ବା କିସମିସ, ହଳଦିଆ ଫୁଲ, ହଳଦିଆ ଚନ୍ଦନ ଓ ହଳଦୀ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
- ପୂଜା ପରେ ଏହି ବ୍ରତକଥା ଶୁଣାଯାଏ, ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆରତୀ ହୁଏ, ଏବଂ ତା ପରେ ଥରେ ହଳଦିଆ ଭୋଜନ ନିଆଯାଏ, ଯେମିତି ବୁଟ ଡାଲି, ବେସନ ବା ହଳଦିଆ ଖେଚୁଡ଼ି; ବହୁ ଘରେ ଏହି ଭୋଜନ ଲୁଣ ବିନା ରଖାଯାଏ।
- ଅନେକ ପରିବାରରେ ଏହି ଦିନ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଲୁଗା ନ ଧୋଇବାର ରୀତି ଅଛି; ଏହା ଘରୋଇ ପରମ୍ପରା, ଯେଉଁଠି ଚାଲିଆସିଛି ସେଠାରେ ପାଳନ କରାଯାଏ।
- ସତରତମ ଗୁରୁବାରରେ ଉଦ୍ୟାପନ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ହଳଦିଆ ଭୋଜନ ତିଆରି କରି ପ୍ରସାଦ ବଣ୍ଟାଯାଏ ଏବଂ ବୁଟ, ଗୁଡ଼, ହଳଦୀ, ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ନ ଦାନ କରାଯାଏ।
- ଯେଉଁମାନେ ପୂରା ଉପବାସ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳାହାର ବା ଗୋଟିଏ ବେଳର ଭୋଜନ ନେଇ ବ୍ରତ ରଖନ୍ତୁ।
ଉତ୍ସ
ବୃହସ୍ପତି ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁ, ଏହା ପୁରାଣରେ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ଓ ରାଣୀଙ୍କ ଏହି କଥା କୌଣସି ପୁରାଣର ଅଧ୍ୟାୟ ନୁହେଁ, ବ୍ରତକଥା ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚଳିତ କଥା, ଯାହା ବ୍ରତକଥା ପୋଥି ଓ ଘରେ ଘରେ ମୁହଁରୁ ମୁହଁ ଚାଲିଆସିଛି। ଏହାର ଅନେକ ରୂପ ମିଳେ; କେଉଁଠି ସାଧୁ କହିଥିବା ଉପାୟର ତାଲିକା ଗଣାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଏଠାରେ ଜାଣିଶୁଣି ଦୋହରାଯାଇନାହିଁ।