શરદ પૂનમ વ્રત કથા

શરદ પૂનમ — ક્યારે છે
- 25 ઑક્ટોબર 2026, રવિવાર
- 14 ઑક્ટોબર 2027, ગુરુવાર
| પૂનમ તિથિ | 25 ઑક્ટોબર, 11:57 AM થી 26 ઑક્ટોબર, 9:42 AM સુધી |
| ચંદ્રોદય | 5:25 PM |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:41 AM · 6:07 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 25 ઑક્ટોબર 2026
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
આસો સુદ પૂનમ એટલે શરદ પૂનમ, જેને ગુજરાતમાં માણેકઠારી પૂનમ પણ કહે છે. માન્યતા છે કે આખા વર્ષમાં આ રાતે ચંદ્ર સોળે કળાએ ખીલે છે અને તેની ચાંદનીમાં અમૃત વરસે છે, એટલે ગુજરાતી ઘરોમાં દૂધ-પૌંઆ ચાંદનીમાં મૂકીને પ્રસાદરૂપે ખવાય છે. આ રાત શ્રીકૃષ્ણના રાસની રાત મનાય છે, અને એની યાદમાં ગુજરાત નવરાત્રિ પછી ફરી એક વાર ચાંદનીમાં ગરબે ઘૂમે છે.
કથા
ચોમાસું વિદાય લે, આકાશ ધોવાઈને ચોખ્ખું થાય અને હવામાં ગુલાબી ઠંડક ઊતરે, ત્યારે આસો મહિનાની પૂનમ આવે છે. નવરાત્રિના ગરબા હજી મનમાં ગુંજતા હોય અને દિવાળીની તૈયારી શરૂ થઈ ગઈ હોય. પરંપરા કહે છે કે વર્ષની બધી પૂનમોમાં માત્ર આ રાતે ચંદ્ર સોળે કળાએ પૂર્ણ હોય છે, અને તેનાં કિરણોમાં અમૃતનો અંશ હોય છે. એ ભરોસે ગુજરાતી ઘરોમાં દૂધ-પૌંઆ બનાવીને અગાસી કે ફળિયામાં ચાંદનીમાં મૂકવામાં આવે છે.

વ્રજમાં આ રાત રાસની રાત છે. ભાગવત પુરાણમાં વાત આવે છે કે શરદની એક ઊજળી રાતે, વનમાં ચમેલી મહેકતી હતી અને પૂરો ચંદ્ર ઊગ્યો હતો, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે યમુનાકાંઠે વાંસળી વગાડી. એ સૂર સાંભળીને ગોપીઓ ઘરનાં કામ જેમનાં તેમ મૂકીને વન તરફ દોડી ગઈ. કૃષ્ણે તેમની સાથે મંડળ રચીને રાસ રમ્યો, અને દરેક ગોપીને લાગ્યું કે કાન મારી સાથે જ છે. વૃંદાવનમાં મનાય છે કે એ રાત શરદ પૂનમની હતી.

ગુજરાત માટે એ રાસ પારકો નથી. એ જ કાન પછી દ્વારકાના નાથ બન્યા, અને ગુજરાતના રાસ-ગરબાના ગોળ મંડળમાં આજે પણ ગોપીઓના એ રાસની ઝાંખી જોવાય છે. એટલે શરદ પૂનમની રાતે શેરીઓ અને સોસાયટીઓમાં ફરી ગરબા જામે છે. ચાંદનીમાં મોડી રાત સુધી ગરબે ઘૂમ્યા પછી સૌ સાથે બેસીને ઠંડાં દૂધ-પૌંઆ ખાય છે, અને વડીલો એને ઋતુ બદલાતી વખતે ઠંડક આપનારો પ્રસાદ ગણે છે. ઘણાં ઘરોમાં ચાંદનીમાં સોયમાં દોરો પરોવવાનો રિવાજ પણ છે, આંખોના તેજ માટે.

ઘણા પ્રદેશોમાં આ રાતને કોજાગરી પૂનમ કહે છે. લોકમાન્યતા છે કે મધરાતે મા લક્ષ્મી ધરતી પર ફરે છે અને પૂછે છે, કો જાગર્તિ, એટલે કે કોણ જાગે છે? જે ઘરમાં દીવા બળતા હોય અને લોકો ભક્તિમાં જાગતા હોય, ત્યાં મા રોકાઈ જાય છે. ગરબે રમતાં આખી રાત જાગતું ગુજરાત પણ એ રીતે માને આવકારે છે.

શરદ પૂનમે ઘરોમાં જે વ્રતની વાર્તા કહેવાય છે, તે એક શાહુકારની બે દીકરીઓની છે. બંને બહેનો દર પૂનમનું વ્રત કરતી. મોટી બહેન નિયમથી, ચંદ્ર ઊગે ત્યાં સુધી વ્રત પાળતી. નાનીનું મન એટલું ટકતું નહીં; વચ્ચે જ કંઈક ખાઈ લેતી અને વ્રત અધૂરું મૂકી દેતી. સમય જતાં બંને પરણીને સાસરે ગઈ. નાની બહેનને ત્યાં બાળકો જન્મતાં, પણ જીવતાં નહીં. દુઃખી થઈને તેણે જાણકારોને કારણ પૂછ્યું. તેમણે કહ્યું, તેં પૂનમનું વ્રત કદી પૂરા મનથી પૂરું કર્યું નથી; હવે શ્રદ્ધાથી આખું વ્રત કર.

તેણે એમ જ કર્યું. થોડા સમય પછી દીકરો જન્મ્યો, પણ થોડા જ દિવસમાં એ પણ નિષ્પ્રાણ થઈ ગયો. દુઃખમાં ડૂબેલી માએ બાળકને પાટલા પર સુવાડી ઉપર કપડું ઓઢાડ્યું અને મોટી બહેનને બોલાવી લાવી. મોટી બહેન આવી એટલે નાનીએ તેને એ જ પાટલા પર બેસવા કહ્યું. બેસવા જતાં મોટી બહેનના ઘાઘરાનો છેડો બાળકને અડક્યો, અને બાળક રડી પડ્યું. મોટી બહેન ચમકીને બોલી, આ શું કરતી હતી? મારા બેસવાથી બાળકને વાગી જાત.

નાની બહેનની આંખો ભરાઈ આવી. તે બોલી, બહેન, એ તો પહેલાં જ આપણને છોડી ગયો હતો. તારાં પૂરા મનથી કરેલાં વ્રતોનું પુણ્ય છે કે તારો સ્પર્શ થતાં જ એમાં જીવ પાછો આવ્યો. પછી તેણે આખા ગામને પૂનમના વ્રતનો મહિમા કહ્યો. આ વાર્તાનો સાર એટલો જ છે કે સંકલ્પ અડધા મનથી નહીં, આખા મનથી પાળવો. જેમ ચંદ્ર સોળે કળાએ ખીલે ત્યારે અજવાળું આપે, તેમ ભક્તિ પણ પૂરી હોય ત્યારે જ ઝળહળે. શરદ પૂનમની ચાંદની સૌને શીતળતા, આરોગ્ય અને મનની શાંતિ આપે, અને મા લક્ષ્મીની કૃપા દરેક ઘર પર રહે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- ઘણા લોકો સવારે નાહીને વ્રત કરે છે; સાંજે ઠાકોરજી, મા લક્ષ્મી અને ચંદ્રની પૂજા થાય છે, અને ચંદ્ર ઊગ્યા પછી અર્ઘ્ય આપીને શરદ પૂનમની વાર્તા સંભળાય છે.
- દૂધમાં પૌંઆ અને સાકર નાખીને બનાવેલા દૂધ-પૌંઆ ઢાંકીને અગાસી કે ફળિયામાં ચાંદનીમાં મુકાય છે, અને ઠાકોરજીને ધરાવીને પ્રસાદરૂપે સૌ સાથે ખાય છે.
- શેરીઓ, સોસાયટીઓ અને મેદાનોમાં મોડી રાત સુધી રાસ-ગરબા રમાય છે; ઘણે ઠેકાણે ગરબા પછી સૌને દૂધ-પૌંઆ પીરસાય છે.
- ડાકોરમાં રણછોડરાયજીનાં દર્શને આ દિવસે મોટો મેળો ભરાય છે, અને વૈષ્ણવ હવેલીઓમાં શરદોત્સવ ઊજવાય છે.
- ઘણાં ઘરોમાં ચાંદનીમાં સોયમાં દોરો પરોવવાનો રિવાજ છે; સુરતમાં બીજે દિવસે ચંદની પડવો ઘારી ખાઈને ઊજવાય છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શરદ પૂનમ 2026 ક્યારે છે?
શરદ પૂનમ 2026 25 ઑક્ટોબર 2026, રવિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
શરદ પૂનમ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
પૂનમ તિથિ 25 ઑક્ટોબર, 11:57 AM થી 26 ઑક્ટોબર, 9:42 AM સુધી; ચંદ્રોદય 5:25 PM (દિલ્હી)
શરદ પૂનમ શા માટે ઉજવાય છે?
આસો સુદ પૂનમ એટલે શરદ પૂનમ, જેને ગુજરાતમાં માણેકઠારી પૂનમ પણ કહે છે.
સ્રોત
રાસની કથા ભાગવત પુરાણના દશમ સ્કંધમાં (રાસ પંચાધ્યાયી) છે, જ્યાં શરદની ચાંદની રાતોનું વર્ણન છે. એ રાતને શરદ પૂનમ માનવી, કોજાગરીની લક્ષ્મી-માન્યતા, શાહુકારની બે દીકરીઓની વ્રતકથા અને દૂધ-પૌંઆ-ગરબાના રિવાજો લોકપરંપરા છે, અને વાર્તાનાં જુદાં જુદાં રૂપ પ્રચલિત છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 25 ઑક્ટોબર 2026
| શહેર | ચંદ્રોદય |
|---|---|
| અમદાવાદ | 5:25 PM |
| ઇન્દોર | 5:12 PM |
| દિલ્હી | 5:00 PM |
| મુંબઈ | 5:28 PM |
| લખનૌ | 4:47 PM |
| પટના | 4:31 PM |
| જયપુર | 5:08 PM |
| ભોપાલ | 5:05 PM |
| પુણે | 5:25 PM |
| કોલકાતા | 4:21 PM |
| હૈદરાબાદ | 5:07 PM |
| વારાણસી | 4:40 PM |
| ચેન્નાઈ | 5:04 PM |
| બેંગલુરુ | 5:15 PM |
| તિરુવનંતપુરમ | 5:22 PM |
| ભુવનેશ્વર | 4:34 PM |