વાઘ બારસ — કથા અને મહત્ત્વ
વાઘ બારસ — ક્યારે છે
- 5 નવેમ્બર 2026, ગુરુવાર
- 26 ઑક્ટોબર 2027, મંગળવાર
| બારસ તિથિ | 5 નવેમ્બર, 10:36 AM થી 6 નવેમ્બર, 10:31 AM સુધી |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:47 AM · 6:00 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 5 નવેમ્બર 2026
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
આસો વદ બારસને ગુજરાતમાં વાઘ બારસ કહે છે; શાસ્ત્રોમાં એનું નામ ગોવત્સ દ્વાદશી છે. આ દિવસે વાછરડાવાળી ગાયની પૂજા થાય છે, અને અહીંથી જ દિવાળીના દિવસો બેસે છે. ગાય પહેલાં પોતાના વાછરડાને ધવડાવે છે અને પછી સૌને પોષણ આપે છે, એટલે માતાઓ સંતાનના સુખ માટે વ્રત કરે છે; અને વેપારીઓ આ દિવસે જૂનાં લેણાં-દેણાં ચૂકતે કરીને વર્ષના હિસાબ ચોખ્ખા કરે છે.
કથા
વાત સમુદ્રમંથનથી શરૂ થાય છે. દેવો અને દાનવોએ અમૃત માટે ક્ષીરસાગર વલોવ્યો ત્યારે એમાંથી એક પછી એક અમૂલ્ય રત્નો નીકળ્યાં. એમાંની એક હતી કામધેનુ, દરેક શુભ ઇચ્છા પૂરી કરનારી દિવ્ય ગાય. ઋષિઓએ તેને પોતાના આશ્રમમાં રાખી, જેથી યજ્ઞ અને સેવા માટે દૂધ-ઘીની કદી ખોટ ન પડે. આપણી પરંપરામાં ગાય એટલે ગોમાતા, અને ગાય-વાછરડાની સેવાની સૌથી જાણીતી કથા સૂર્યવંશના રાજા દિલીપની છે, જે આગળ જતાં ભગવાન રામના પૂર્વજ થયા.
રાજા દિલીપ ધર્મી અને પ્રજાવત્સલ હતા, પણ તેમને અને રાણી સુદક્ષિણાને ઘેર પારણું બંધાયું નહોતું. દુઃખી થઈને બંને કુળગુરુ વસિષ્ઠના આશ્રમે પહોંચ્યાં. વસિષ્ઠે ધ્યાન ધરીને કહ્યું, એક વાર સ્વર્ગથી પાછા ફરતાં તમે કલ્પવૃક્ષની છાયામાં બેઠેલી કામધેનુને પ્રણામ કર્યા નહોતા. એ ભૂલે સંતાનનું સુખ રોકી રાખ્યું છે. હવે આ આશ્રમમાં રહેતી કામધેનુની દીકરી નંદિનીની સેવા કરો.
બીજા જ દિવસથી રાજાએ મુગટ અને રાજવી ઠાઠ બાજુએ મૂક્યાં અને એક ગોવાળની જેમ નંદિનીની પાછળ પાછળ વનમાં જવા લાગ્યા. એ ચાલે તો રાજા ચાલે, એ બેસે તો રાજા બેસે, એ પાણી પીએ પછી જ રાજા પાણી પીએ. સાંજે ગોધૂલિ ટાણે આશ્રમે પાછાં ફરતાં રાણી સુદક્ષિણા દીવા અને ચોખાથી ગાયની પૂજા કરતાં. નંદિની પહેલાં પોતાના વાછરડાને ધરાઈને ધવડાવતી, પછી જ આશ્રમના કામ માટે એને દોહવામાં આવતી. એમ એકવીસ દિવસ વીતી ગયા.
બાવીસમા દિવસે નંદિની હિમાલયની એક ગુફા પાસે ચરતી હતી, ત્યાં અચાનક એક સિંહે તેના પર તરાપ મારી. રાજાએ ધનુષ પર બાણ ચડાવવા હાથ લંબાવ્યો, પણ હાથ જાણે જકડાઈ ગયો. સિંહ માણસની વાણીમાં બોલ્યો, રાજન, હું ભગવાન શિવનો સેવક છું અને આ વન મારી રખેવાળીમાં છે. આ ગાય મારો આહાર છે, તમે પાછા જાઓ. રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું, આ મારા ગુરુની ગાય છે, અને એનું વાછરડું એની વાટ જુએ છે. એને છોડી દો, અને એના બદલામાં મારું શરીર લઈ લો.
રાજા માથું નમાવીને સિંહની સામે બેસી ગયા અને આંખો મીંચીને રાહ જોવા લાગ્યા. પણ કોઈ પ્રહાર ન થયો. એને બદલે ઉપરથી ફૂલ વરસ્યાં અને નંદિનીનો કોમળ અવાજ સંભળાયો: ઊઠો દીકરા, આ તમારી પરીક્ષા હતી, સિંહ તો મારી માયા હતો. તમારી સેવા અને ત્યાગથી હું રાજી છું, વર માગો. રાજાએ સંતાન માગ્યું. આશ્રમે પાછા ફરીને, ગુરુની આજ્ઞાથી, વાછરડું ધરાઈ ગયા પછી વધેલું નંદિનીનું દૂધ રાજાએ ગ્રહણ કર્યું. સમય જતાં રાણીએ એક તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે મહાપ્રતાપી રાજા રઘુ બન્યા, અને એમના નામે સૂર્યવંશ રઘુવંશ કહેવાયો. એટલે જ આ દિવસે ગાયની સાથે વાછરડાની પણ પૂજા થાય છે.
ગુજરાતમાં આ દિવસના નામ પાછળ પણ એક સમજ છે. 'વાઘ' શબ્દને જંગલના વાઘ સાથે કશી લેવાદેવા નથી. કોઈ એને વાક એટલે વાણી સાથે જોડે છે, તો ઘણા એનો અર્થ દેવું ચૂકવવું એવો કરે છે. એટલે વેપારીઓ વાઘ બારસે જૂનાં લેણાં-દેણાં ચૂકતે કરે છે અને વર્ષના હિસાબ ચોખ્ખા કરે છે, જેથી નવા ચોપડામાં જૂનો બોજ ન જાય. રાજા દિલીપ ગુરુની ગાયનું ઋણ પોતાનો જીવ ધરીને ચૂકવવા તૈયાર થયા હતા; વાઘ બારસ યાદ કરાવે છે કે ધનનું હોય કે મનનું, ઋણ ચૂકવીએ ત્યારે જ નવું વર્ષ ચોખ્ખું બેસે. ગોમાતા સૌનાં ઘરોને સુખ અને સંતાનનું સુખ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આસો વદ બારસની સાંજે, ગોધૂલિ ટાણે, વાછરડાવાળી ગાયની પૂજા થાય છે.
- ગાય-વાછરડાને નવડાવી, કંકુ-હળદરનો ચાંલ્લો કરી, ફૂલનો હાર પહેરાવી, આરતી ઉતારીને ગોળ, રોટલી કે લીલું ઘાસ ખવડાવાય છે.
- વ્રત કરનાર માતાઓ આ દિવસે ઘઉં અને ગાયના દૂધની બનાવટો નથી ખાતી; ઘઉંને બદલે બીજાં ધાનનું સાદું ભોજન લેવાય છે.
- જેમને ઘેર ગાય ન હોય, તેઓ ગૌશાળાએ જઈને ઘાસચારો ખવડાવે છે અથવા માટીની મૂર્તિ કે ચિત્રમાંના ગાય-વાછરડાની પૂજા કરે છે.
- વેપારીઓ જૂનાં લેણાં-દેણાં ચૂકતે કરીને હિસાબ ચોખ્ખા કરે છે; સાંજે બારણે રંગોળી પુરાય છે અને દિવાળીના પહેલા દીવા પ્રગટે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
વાઘ બારસ 2026 ક્યારે છે?
વાઘ બારસ 2026 5 નવેમ્બર 2026, ગુરુવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
વાઘ બારસ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
બારસ તિથિ 5 નવેમ્બર, 10:36 AM થી 6 નવેમ્બર, 10:31 AM સુધી (દિલ્હી)
વાઘ બારસ શા માટે ઉજવાય છે?
આસો વદ બારસને ગુજરાતમાં વાઘ બારસ કહે છે; શાસ્ત્રોમાં એનું નામ ગોવત્સ દ્વાદશી છે.
સ્રોત
સમુદ્રમંથનમાંથી કામધેનુ નીકળ્યાની વાત ભાગવત પુરાણના આઠમા સ્કંધમાં છે; રાજા દિલીપ અને નંદિનીની કથા કાલિદાસના રઘુવંશના પહેલા અને બીજા સર્ગમાં છે. 'વાઘ' શબ્દના અર્થ વિશે જુદી જુદી સમજ પ્રચલિત છે, અને આ દિવસે હિસાબ ચૂકતે કરવાનો રિવાજ ગુજરાતની વેપારી પરંપરા છે; ગોવત્સ દ્વાદશીની બીજી લોકકથાઓ પણ કહેવાય છે.