वसुबारस — कथा आणि महत्त्व
वसुबारस — कधी आहे
- 5 नोव्हेंबर 2026, गुरुवार
- 26 ऑक्टोबर 2027, मंगळवार
| द्वादशी तिथी | 5 नोव्हेंबर, 10:36 AM ते 6 नोव्हेंबर, 10:31 AM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:40 AM · 6:04 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 5 नोव्हेंबर 2026
हा दिवस का साजरा करतात?
आश्विन कृष्ण द्वादशीला, म्हणजे गोवत्स द्वादशीला, सवत्स धेनूची पूजा करून महाराष्ट्रात दिवाळीची सुरुवात होते. वसु म्हणजे धन आणि बारस म्हणजे द्वादशी; शेतकऱ्याच्या घरचे खरे धन असलेल्या गाई-वासराला या दिवशी मान दिला जातो. गाय आधी आपल्या वासराला पाजते आणि मग सगळ्यांना देते, म्हणून आया आपल्या लेकरांच्या सुखासाठी हे व्रत करतात.
कथा
कथेची सुरुवात समुद्रमंथनापासून होते. अमृतासाठी देव आणि दानवांनी क्षीरसागर घुसळला, तेव्हा त्यातून एकेक अमूल्य रत्न बाहेर आले. त्यांतच होती कामधेनू, प्रत्येक शुभ इच्छा पूर्ण करणारी दिव्य गाय. यज्ञासाठी आणि सेवेसाठी दूध-तुपाची कधी उणीव पडू नये म्हणून ऋषींनी तिला आपल्या आश्रमात ठेवले. आपल्याकडे असे सांगितले जाते की मंथनातून नंदा, सुभद्रा, सुरभी, सुशीला आणि बहुला अशा पाच कामधेनू निघाल्या, आणि त्यांपैकी नंदा धेनूला उद्देशून वसुबारसेचे व्रत केले जाते.
गाय-वासराच्या सेवेची सगळ्यात प्रसिद्ध कथा सूर्यवंशातील राजा दिलीपाची आहे, जे पुढे प्रभू रामचंद्रांचे पूर्वज झाले. राजा धर्मनिष्ठ आणि प्रजाहितदक्ष होता, पण त्याला आणि राणी सुदक्षिणेला मूलबाळ नव्हते. दुःखी होऊन दोघे कुलगुरू वसिष्ठांच्या आश्रमात गेले. ध्यान लावून वसिष्ठ म्हणाले, एकदा स्वर्गातून परतताना कल्पवृक्षाच्या सावलीत बसलेल्या कामधेनूला तू नमस्कार केला नाहीस. त्या चुकीमुळे संततीचे सुख अडले आहे. आता आश्रमातल्या कामधेनूच्या कन्येची, नंदिनीची, सेवा कर.
दुसऱ्याच दिवसापासून राजाने मुकुट आणि राजवैभव बाजूला ठेवले, आणि एखाद्या गुराख्यासारखा तो नंदिनीच्या मागोमाग रानात जाऊ लागला. ती चालली की तो चाले, ती बसली की तो बसे, ती पाणी प्याली की मगच तो पाणी पिई. संध्याकाळी आश्रमात परतल्यावर राणी सुदक्षिणा निरांजन आणि अक्षता घेऊन गाईची पूजा करे. नंदिनी आधी आपल्या वासराला पोटभर पाजे, आणि त्यानंतरच आश्रमाच्या कामासाठी तिचे दूध काढले जाई. अशा रीतीने एकवीस दिवस गेले.
बाविसाव्या दिवशी नंदिनी हिमालयातल्या एका गुहेजवळ चरत असताना अचानक एका सिंहाने तिच्यावर झेप घेतली. राजाने धनुष्याला बाण लावायला हात नेला, पण त्याचा हात जणू जागीच खिळला. सिंह माणसाच्या वाणीत म्हणाला, राजा, मी भगवान शंकरांचा सेवक आहे आणि हे वन माझ्या राखणीत आहे. ही गाय माझे भक्ष्य आहे, तू परत जा. राजाने हात जोडून सांगितले, ही माझ्या गुरूंची गाय आहे, आणि तिचे वासरू तिची वाट पाहत आहे. तिला सोड, आणि तिच्या बदल्यात माझे शरीर घे.
राजा मान खाली घालून सिंहासमोर बसला आणि डोळे मिटून वाट पाहू लागला. पण कोणताही घाव पडला नाही. उलट त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव झाला, आणि नंदिनीचा प्रेमळ आवाज आला, ऊठ बाळा, ही तुझी परीक्षा होती, तो सिंह माझी माया होती. तुझ्या सेवेने आणि त्यागाने मी प्रसन्न आहे, वर माग. राजाने संततीचा वर मागितला. नंदिनी म्हणाली, पानाच्या द्रोणात माझे दूध घेऊन पी. राजा नम्रपणे म्हणाला, आई, आधी वासरू पिऊ दे, आणि गुरूंची आज्ञा मिळू दे, मगच मी पिईन.
आश्रमात परतल्यावर गुरूंच्या आज्ञेने राजाने वासराने प्यायल्यानंतर उरलेले नंदिनीचे दूध प्राशन केले. योग्य वेळी राणी सुदक्षिणेच्या पोटी एक तेजस्वी पुत्र जन्मला, तोच पुढे पराक्रमी रघुराजा झाला, आणि त्याच्याच नावाने सूर्यवंशाला रघुवंश म्हणू लागले. म्हणूनच वसुबारसेला गाईबरोबर तिच्या वासराचीही पूजा होते. जी माया आधी आपल्या लेकराला पाजते आणि मग सगळ्यांना देते, त्याच मायेची ही पूजा आहे. गोमातेची कृपा सगळ्या घरांवर राहो.
कसा साजरा करतात
- संध्याकाळी गोरज मुहूर्तावर गाई-वासराला अंघोळ घालून हळदीकुंकू लावले जाते, फुलांच्या माळा घातल्या जातात आणि पायावर पाणी घालून त्यांना ओवाळले जाते.
- गाईला पुरणाचा किंवा बाजरीच्या भाकरीचा आणि गुळाचा घास भरवला जातो.
- व्रत करणाऱ्या स्त्रिया या दिवशी गहू आणि गाईचे दूध-दही-तूप खात नाहीत; संध्याकाळी बाजरीची भाकरी आणि गवारीची भाजी खाऊन उपवास सोडला जातो.
- ज्यांच्या घरी गाय नाही, ते गोशाळेत जाऊन सेवा करतात, किंवा मातीच्या अथवा चित्रातल्या गाई-वासराची पूजा करतात.
- दारात गाई-वासराची रांगोळी काढली जाते आणि दिवाळीच्या पहिल्या पणत्या याच संध्याकाळी लावल्या जातात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वसुबारस 2026 केव्हा आहे?
वसुबारस 2026 5 नोव्हेंबर 2026, गुरुवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
वसुबारस 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
द्वादशी तिथी 5 नोव्हेंबर, 10:36 AM ते 6 नोव्हेंबर, 10:31 AM (दिल्ली)
वसुबारस का साजरा केला जातो?
आश्विन कृष्ण द्वादशीला, म्हणजे गोवत्स द्वादशीला, सवत्स धेनूची पूजा करून महाराष्ट्रात दिवाळीची सुरुवात होते.
स्रोत
समुद्रमंथनातून कामधेनू निघाल्याची कथा भागवत पुराणाच्या आठव्या स्कंधात; राजा दिलीप आणि नंदिनीची कथा कालिदासाच्या रघुवंशाच्या पहिल्या आणि दुसऱ्या सर्गात. नंदा धेनूचा वसुबारसेशी संबंध महाराष्ट्राच्या व्रतपरंपरेत सांगितला जातो, आणि गोवत्स द्वादशीच्या इतर लोककथाही प्रचलित आहेत.