ಖಾಟು ಶ್ಯಾಮ್: ಬರ್ಬರೀಕನ ಶಿರದಾನ ಮತ್ತು ಶ್ಯಾಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವರ
ಖಾಟು, ಸೀಕರ್ (ರಾಜಸ್ಥಾನ)

ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಸೀಕರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖಾಟೂ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಶ್ಯಾಮ ಬಾಬಾನನ್ನು ಭಕ್ತರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ‘ಸೋತವರ ಆಸರೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಮಹಾಭಾರತ ಕಾಲದ ವೀರ ಬರ್ಬರೀಕ — ಭೀಮನ ಮೊಮ್ಮಗ, ಘಟೋತ್ಕಚನ ಮಗ — ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಕೇಳಿದಾಗ ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನೇ ದಾನ ಮಾಡಿದವನು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವರದಿಂದ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೃಷ್ಣನದೇ ಹೆಸರಾದ ಶ್ಯಾಮ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪೂಜೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಫಾಲ್ಗುಣದ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರು ಖಾಟೂಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ.
ಪಾಂಡವ ಭೀಮ ಮತ್ತು ಹಿಡಿಂಬೆಯ ಮಗ ಘಟೋತ್ಕಚನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬರ್ಬರೀಕ ಜನಿಸಿದ. ತಾಯಿ ಮೌರವಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಧರ್ಮದ ಪಾಠವನ್ನೂ ಕಲಿಸಿದಳು. ದೊಡ್ಡವನಾದ ಮೇಲೆ ಬರ್ಬರೀಕ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ದೇವಿಯ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮೂರು ಅಮೋಘ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪಡೆದ. ಈ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಇಡೀ ಯುದ್ಧದ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ತಾಯಿ ಅವನಿಂದ ಒಂದು ಮಾತು ಪಡೆದಿದ್ದಳು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಕ್ಷ ಸೋಲುತ್ತಿದೆಯೋ, ಸದಾ ಅದರ ಪರವೇ ನಿಲ್ಲಬೇಕು.

ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿ ಬಂದಾಗ, ಬರ್ಬರೀಕ ತನ್ನ ನೀಲಿ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ, ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮೂರು ಬಾಣ ಹಿಡಿದು, ಯುದ್ಧ ನೋಡಲು ಮತ್ತು ಮಾತು ಉಳಿಸಲು ಹೊರಟ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೇಷ ತೊಟ್ಟು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅರಳಿಮರದ ಕೆಳಗೆ ಅವನನ್ನು ಎದುರಾದ. ನಗುತ್ತಾ ಕೇಳಿದ — ಕೇವಲ ಮೂರು ಬಾಣ ಹಿಡಿದು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿದ್ದೀಯಾ? ತನ್ನ ಒಂದೇ ಬಾಣ ಇಡೀ ಸೇನೆಗೆ ಸಾಕು ಎಂದು ಬರ್ಬರೀಕ ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹೇಳಿದ — ಹಾಗಾದರೆ ತೋರಿಸು, ಈ ಅರಳಿಮರದ ಎಲ್ಲ ಎಲೆಗಳನ್ನೂ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚು. ಅವನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಒಂದು ಎಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಕಾಲಿನಡಿ ಒತ್ತಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ. ಬರ್ಬರೀಕ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟ. ಬಾಣ ಮರದ ಪ್ರತಿ ಎಲೆಯನ್ನೂ ಚುಚ್ಚಿ, ನಂತರ ಬಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕಾಲಿನ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತತೊಡಗಿತು. ಬರ್ಬರೀಕ ಹೇಳಿದ — ವಿಪ್ರವರ, ನಿಮ್ಮ ಕಾಲು ಸರಿಸಿ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಾಣ ನಿಮ್ಮ ಪಾದವನ್ನೂ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ವೀರ ಯಾವ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೋಲುವವರ ಪರ ನಿಲ್ಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪಕ್ಷ ಬದಲಿಸಿದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಯಾರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಬರ್ಬರೀಕನಿಂದ ದಾನ ಕೇಳಿದ. ದಾನವೀರ ಬರ್ಬರೀಕ ಹೇಳಿದ — ಏನು ಕೇಳುತ್ತೀರೋ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹೇಳಿದ — ನನಗೆ ನಿನ್ನ ತಲೆ ಬೇಕು. ಬರ್ಬರೀಕ ಬೆರಗಾದ, ಆದರೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತಿನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದ — ಯಾವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಇಂಥ ದಾನ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ದಯವಿಟ್ಟು ನಿಮ್ಮ ನಿಜರೂಪ ತೋರಿಸಿ. ಆಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ದಿವ್ಯರೂಪದ ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟ. ಬರ್ಬರೀಕ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಒಂದೇ ಆಸೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡ — ಈ ಇಡೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಬೇಕು.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಆ ಆಸೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ. ಬರ್ಬರೀಕ ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಆ ತಲೆಗೆ ಅಮೃತ ಸಿಂಪಡಿಸಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಬಳಿಯ ಎತ್ತರದ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದ; ಅಲ್ಲಿಂದ ಬರ್ಬರೀಕ ಹದಿನೆಂಟು ದಿನಗಳ ಇಡೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿದ. ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯ ಯಾರಿಗೆ ಎಂದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ವಾದ ಶುರುವಾಯಿತು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಹೇಳಿದ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿದವನನ್ನೇ ಕೇಳಿ. ಬರ್ಬರೀಕನ ತಲೆ ಹೇಳಿತು — ಇಡೀ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಂಡದ್ದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಮಾತ್ರ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅವನ ಚಕ್ರವೇ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪಾಂಡವರ ಅಹಂಕಾರ ತಣ್ಣಗಾಯಿತು.

ಬರ್ಬರೀಕನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ಕೊಟ್ಟ — ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಶ್ಯಾಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪೂಜೆಗೊಳ್ಳುವೆ. ಸೋತ, ದಣಿದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶರಣು ಬರುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಆಸರೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೋಲುವವರ ಪರ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಬರ್ಬರೀಕ ತಾಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು ಯುಗಯುಗಗಳಿಗೂ ಈಡೇರಿತು. ದೇವಾಲಯದ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ, ಇದರ ನಂತರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಆ ತಲೆಯನ್ನು ರೂಪವತಿ ನದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ.

ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ ಖಾಟೂ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಸು ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದೇ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಾಲು ಸುರಿಸತೊಡಗಿತು. ಜನ ಅಲ್ಲಿ ಅಗೆದಾಗ ನೆಲದಿಂದ ಒಂದು ತಲೆ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜ ರೂಪ್ ಸಿಂಗ್ ಚೌಹಾಣ್ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ನರ್ಮದಾ ಕಂವರ್ಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಆದೇಶ ಸಿಕ್ಕಿತು, ಅವರು ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿಸಿದರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ತಲೆ ಸಿಕ್ಕ ಜಾಗವನ್ನು ಇಂದು ಶ್ಯಾಮ ಕುಂಡ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಂದಿಗೂ ಫಾಲ್ಗುಣದ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ರೀಂಗಸ್ನಿಂದ ನಿಶಾನ್ ಹಿಡಿದು ನಡೆದು ಖಾಟೂ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಹಾರೇ ಕಾ ಸಹಾರಾ, ಬಾಬಾ ಶ್ಯಾಮ್ ಹಮಾರಾ.
ಆಧಾರ
ಬರ್ಬರೀಕನ ಪ್ರಸಂಗ ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ ಮಾಹೇಶ್ವರ ಖಂಡದಲ್ಲಿ (ಕೌಮಾರಿಕಾ ಖಂಡ) ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದ ಮೂಲ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಶಿರದಾನ, ಶ್ಯಾಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವರ ಮತ್ತು ಖಾಟುವಿನಲ್ಲಿ ಶಿರ ಪ್ರಕಟವಾದ ಕಥೆ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜನಪದ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಪರಂಪರೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವು ರೂಪಗಳು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿವೆ.