ખાટૂ શ્યામ: બર્બરીકનું શીશ-દાન અને શ્યામ નામનું વરદાન
ખાટૂ, સીકર (રાજસ્થાન)

રાજસ્થાનના સીકર જિલ્લાના ખાટૂ ગામમાં બિરાજમાન શ્યામ બાબાને ભક્તો પ્રેમથી હારેલાનો સહારો કહે છે. માન્યતા છે કે તેઓ મહાભારત કાળના વીર બર્બરીક છે, ભીમના પૌત્ર અને ઘટોત્કચના પુત્ર, જેમણે શ્રીકૃષ્ણના માગવાથી પોતાનું શીશ દાનમાં આપી દીધું હતું. શ્રીકૃષ્ણના વરદાનથી કળિયુગમાં તેઓ તેમના જ નામ શ્યામથી પૂજાય છે, અને ફાગણના મેળામાં લાખો શ્રદ્ધાળુઓ ખાટૂ પહોંચે છે.
પાંડવ ભીમ અને હિડિંબાના પુત્ર ઘટોત્કચને ઘેર બર્બરીકનો જન્મ થયો. માતા મૌરવીએ બાળપણથી જ તેમને શસ્ત્રવિદ્યાની સાથે ધર્મનું શિક્ષણ પણ આપ્યું. મોટા થઈને બર્બરીકે કઠોર તપ કર્યું અને દેવીની કૃપાથી ત્રણ અમોઘ બાણ મેળવ્યાં. કહે છે કે આ ત્રણ બાણથી તેઓ આખા યુદ્ધનો ફેંસલો પળવારમાં કરી શકતા હતા. માતાએ તેમની પાસેથી એક વચન લીધું હતું, કે યુદ્ધમાં જે પક્ષ હારી રહ્યો હોય, હંમેશાં એનો જ સાથ આપવો.

જ્યારે કુરુક્ષેત્રમાં મહાભારતનું યુદ્ધ થવાના સમાચાર આવ્યા, ત્યારે બર્બરીક પોતાના વાદળી ઘોડા પર સવાર થઈ, ધનુષ અને ત્રણ બાણ લઈ, યુદ્ધ જોવા અને વચન નિભાવવા નીકળી પડ્યા. બધું જાણનારા શ્રીકૃષ્ણ એક બ્રાહ્મણનો વેશ ધરીને રસ્તામાં એક પીપળાના ઝાડ નીચે મળ્યા. તેમણે હસીને પૂછ્યું, ફક્ત ત્રણ બાણ લઈને આટલા મોટા યુદ્ધમાં જાઓ છો? બર્બરીકે નમ્રતાથી કહ્યું કે તેમનું એક જ બાણ આખી સેના માટે પૂરતું છે.

બ્રાહ્મણે કહ્યું, તો બતાવો, આ પીપળાનાં બધાં પાન એક જ બાણથી વીંધી નાખો. તેમણે ચૂપચાપ એક પાન પોતાના પગ નીચે દબાવી દીધું. બર્બરીકે આંખો મીંચીને બાણ છોડ્યું. બાણે ઝાડનું દરેક પાન વીંધી નાખ્યું અને પછી આવીને બ્રાહ્મણના પગની ચારે તરફ ફરવા લાગ્યું. બર્બરીક બોલ્યા, વિપ્રવર, તમારો પગ હટાવી લો, નહીં તો બાણ તમારા ચરણને પણ વીંધી નાખશે. શ્રીકૃષ્ણ સમજી ગયા કે આ વીર જે પક્ષમાં જશે, તેને જિતાડી દેશે, અને હારનારનો સાથ આપવાના વચનથી વારંવાર પક્ષ બદલશે, તો અંતે કોઈ નહીં બચે.

બ્રાહ્મણે બર્બરીક પાસે દાન માગ્યું. દાનવીર બર્બરીકે કહ્યું, જે માગશો, તે આપીશ. બ્રાહ્મણ બોલ્યા, મને તમારું શીશ જોઈએ. બર્બરીક ચકિત થયા, પણ વચનથી ડગ્યા નહીં. તેમણે ફક્ત એટલું કહ્યું, કોઈ સાધારણ બ્રાહ્મણ આવું દાન ન માગે, કૃપા કરીને તમારું સાચું રૂપ બતાવો. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેમને પોતાના દિવ્ય રૂપનાં દર્શન આપ્યાં. બર્બરીકે પ્રણામ કર્યા અને એક જ ઇચ્છા રાખી, કે હું આ આખું યુદ્ધ મારી આંખે જોવા માગું છું.

શ્રીકૃષ્ણે ઇચ્છા સ્વીકારી. બર્બરીકે પ્રસન્ન મને પોતાનું શીશ શ્રીકૃષ્ણના ચરણે અર્પણ કરી દીધું. શ્રીકૃષ્ણે એ શીશને અમૃતથી સીંચીને યુદ્ધભૂમિ પાસે એક ઊંચી ટેકરી પર સ્થાપિત કર્યું, જ્યાંથી બર્બરીકે અઢાર દિવસનું આખું યુદ્ધ જોયું. યુદ્ધ પછી પાંડવોમાં ચર્ચા છેડાઈ કે વિજયનો શ્રેય કોને છે. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, એ તો એને પૂછો જેણે બધું જોયું છે. બર્બરીકનું શીશ બોલ્યું, મેં તો આખા રણમાં ફક્ત શ્રીકૃષ્ણને જોયા, દરેક તરફ તેમનું જ ચક્ર ચાલી રહ્યું હતું. આ સાંભળી પાંડવોનું અભિમાન શાંત થઈ ગયું.

શ્રીકૃષ્ણ બર્બરીકના ત્યાગથી અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને વરદાન આપ્યું, કળિયુગમાં તમે મારા શ્યામ નામથી પૂજાશો. જે હારેલો, થાકેલો માણસ સાચા મનથી તમારા શરણે આવશે, તેને સહારો મળશે. આમ હારનારનો સાથ આપવાનું જે વચન બર્બરીકે પોતાની માતાને આપ્યું હતું, તે યુગો માટે પૂરું થયું. મંદિર-પરંપરા મુજબ એ પછી શ્રીકૃષ્ણે એ શીશ રૂપવતી નદીને સોંપી દીધું.

સદીઓ પછી ખાટૂ ગામમાં એક ગાય રોજ એક જગ્યાએ પહોંચીને આપમેળે દૂધ વહાવવા લાગી. લોકોએ ત્યાં ખોદકામ કર્યું તો ધરતીમાંથી એક શીશ પ્રગટ થયું, જે પૂજા માટે એક બ્રાહ્મણને સોંપવામાં આવ્યું. કહે છે કે ત્યાંના રાજા રૂપ સિંહ ચૌહાણ અને રાણી નર્મદા કંવરને સ્વપ્નમાં આદેશ મળ્યો, અને તેમણે મંદિર બંધાવ્યું. જે જગ્યાએ શીશ મળ્યું, તે આજે શ્યામ કુંડ કહેવાય છે. આજે પણ ફાગણના મેળામાં ભક્તો રીંગસથી નિશાન લઈને પગપાળા ખાટૂ પહોંચે છે, અને કહે છે, હારે કા સહારા, બાબા શ્યામ હમારા.
સ્રોત
બર્બરીકનો પ્રસંગ સ્કંદ પુરાણના માહેશ્વર ખંડ (કૌમારિકા ખંડ)માં કંઈક અલગ રૂપે મળે છે અને મહાભારતના મૂળ પાઠમાં નથી; શીશ-દાન, શ્યામ નામનું વરદાન અને ખાટૂમાં શીશ પ્રગટ થવાની કથા રાજસ્થાનની લોક અને મંદિર-પરંપરા છે, અને તેના ઘણા રૂપો પ્રચલિત છે.