માતા વૈષ્ણો દેવી: ત્રિકૂટની તપસ્વિની અને ભૈરોં નાથ
ત્રિકૂટ પર્વત, કટરા (જમ્મુ)

જમ્મુના કટરાથી ઉપર ત્રિકૂટ પર્વતની પવિત્ર ગુફામાં માતા વૈષ્ણો દેવી ત્રણ પિંડીઓના રૂપે બિરાજે છે, જેમને મહાકાળી, મહાલક્ષ્મી અને મહાસરસ્વતીનું રૂપ માનવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે અહીં જ દેવી વૈષ્ણવીએ તપ કર્યું અને ભૈરોં નાથનો અહંકાર તોડ્યો. દર વર્ષે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ જય માતા દી બોલતાં બોલતાં આ ચઢાણ પગપાળા પૂરું કરે છે.
મંદિર-પરંપરા કહે છે કે જ્યારે ધરતી પર અધર્મ વધ્યો, ત્યારે દેવીની ત્રણે શક્તિઓ, મહાકાળી, મહાલક્ષ્મી અને મહાસરસ્વતી, ના તેજમાંથી એક દિવ્ય કન્યા પ્રગટ થઈ. તેણે દક્ષિણ ભારતમાં રત્નાકર સાગરને ઘેર જન્મ લીધો, જે વરસોથી સંતાન માટે તરસતા હતા. બાળપણમાં તેનું નામ ત્રિકુટા રાખવામાં આવ્યું, અને ભગવાન વિષ્ણુના અંશથી જન્મ લેવાને કારણે તે વૈષ્ણવી કહેવાઈ. બાળપણથી જ તેનું મન પૂજા અને ધ્યાનમાં લાગતું હતું.

નવ વર્ષની ઉંમરે વૈષ્ણવીએ પિતાની આજ્ઞા લઈને સમુદ્રકાંઠે તપ શરૂ કર્યું અને રામ રૂપે ભગવાન વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવા લાગી. સીતાજીની શોધમાં નીકળેલા શ્રીરામ જ્યારે ત્યાં પહોંચ્યા, ત્યારે વૈષ્ણવીએ કહ્યું કે મેં મનથી તમને જ પતિ માની લીધા છે. શ્રીરામે કહ્યું, આ અવતારમાં હું સીતા પ્રત્યે એકપત્નીવ્રતથી બંધાયેલો છું. કળિયુગમાં જ્યારે હું કલ્કિ રૂપે આવીશ, ત્યારે તારી ઇચ્છા પૂરી થશે. ત્યાં સુધી ઉત્તરમાં ત્રિકૂટ પર્વત પર જઈને તપ કર અને ભક્તોનું કલ્યાણ કર. વૈષ્ણવી ત્રિકૂટની ગુફાઓમાં જઈને ધ્યાનમાં લીન થઈ ગઈ.

ઘણા સમય પછી કટરા પાસેના હંસાલી ગામમાં પંડિત શ્રીધર નામના એક ગરીબ પણ સાચા દેવીભક્ત રહેતા હતા. એક દિવસ માતા એક નાની કન્યાના રૂપે તેમની પાસે આવ્યાં અને કહ્યું કે આખા ગામ માટે ભંડારો કરો. ગરીબ શ્રીધર ગભરાઈ ગયા કે આટલા લોકોને જમાડશે કેવી રીતે, પણ કન્યાના કહેવાથી તેમણે સૌને નોતરું આપી દીધું. ભંડારાના દિવસે એ કન્યા એક નાનકડા પાત્રમાંથી સૌને ભોજન પીરસતી રહી, અને ભોજન ખૂટ્યું જ નહીં.

ભંડારામાં ભૈરોં નાથ નામનો એક યોગી પણ પોતાના શિષ્યો સાથે આવ્યો. તેણે જીદ કરી કે તેને એ ભોજન પીરસવામાં આવે જે સાત્ત્વિક ભંડારામાં પીરસાતું નથી. કન્યાએ શાંતિથી ના પાડી દીધી. ભૈરોં નાથ સમજી ગયો કે આ કોઈ સાધારણ કન્યા નથી, અને અહંકારમાં તેની પરીક્ષા લેવા તેણે તેને પકડવા ચાહી. કન્યા ત્યાંથી અંતર્ધાન થઈ ગઈ અને ત્રિકૂટ પર્વત તરફ ચાલી નીકળી. ભૈરોં નાથ તેની પાછળ પાછળ ગયો.

રસ્તામાં માતા સાથે ચાલતા હનુમાનજીને તરસ લાગી, તો માતાએ ધરતીમાં બાણ મારીને જળની ધારા કાઢી, જેને આજે બાણગંગા કહે છે. આગળ જ્યાં માતાએ રોકાઈને પાછળ જોયું, ત્યાં તેમનાં પગલાંનાં નિશાન રહી ગયાં, જેને ચરણ પાદુકા કહે છે. પછી અર્ધકુંવારીની એક સાંકડી ગુફામાં માતાએ નવ મહિના તપ કર્યું. આજે પણ યાત્રાળુઓ એ ગુફામાંથી પસાર થાય છે, જેને ગર્ભજૂન કહે છે. ભૈરોં નાથ શોધતો શોધતો ત્યાં પણ પહોંચી ગયો, તો માતાએ ત્રિશૂળથી ગુફાના બીજા છેડે રસ્તો બનાવ્યો અને ઉપરની પવિત્ર ગુફા તરફ આગળ વધ્યાં.

પવિત્ર ગુફાના દ્વારે પણ જ્યારે ભૈરોં નાથ ન માન્યો, ત્યારે માતાએ મહાકાળીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને તેનો અંત કર્યો. કહે છે કે તેનું શીશ દૂર એક ટેકરી પર જઈ પડ્યું, જ્યાં આજે ભૈરોં ઘાટી છે. અંતિમ ક્ષણે ભૈરોં નાથને પોતાની ભૂલ સમજાઈ અને તેણે માતા પાસે ક્ષમા માગી. કરુણામયી માએ તેને ક્ષમા કરી અને વરદાન આપ્યું કે મારાં દર્શન પછી જે ભક્ત તારાં દર્શન કરશે, તેની જ યાત્રા પૂરી ગણાશે.

એ પછી માતાએ પોતાનું માનવ રૂપ ત્યાગી દીધું અને ત્રણ પિંડીઓવાળી શિલાના રૂપે ગુફામાં હંમેશ માટે ધ્યાનમાં લીન થઈ ગયાં. આ બાજુ કન્યાના અચાનક ચાલ્યા જવાથી શ્રીધર ખૂબ દુઃખી હતા. માતાએ સ્વપ્નમાં તેમને ત્રિકૂટની ગુફાનો રસ્તો બતાવ્યો. શ્રીધર ત્યાં પહોંચ્યા, પિંડીઓનાં દર્શન કર્યાં અને જીવનભર તેમની સેવા કરતા રહ્યા. ત્યારથી આ ધામ ભક્તો માટે માનું ઘર બની ગયું, જ્યાં મા બોલાવે ત્યારે જ કોઈ પહોંચી શકે છે, એવું ભક્તો માને છે.
સ્રોત
વૈષ્ણવીના જન્મ, શ્રીરામ સાથેની મુલાકાત, શ્રીધરના ભંડારા અને ભૈરોં નાથની આ કથા માતા વૈષ્ણો દેવીની મંદિર-પરંપરા અને જમ્મુ ક્ષેત્રની લોક-માન્યતા છે; કથાના જુદા જુદા રૂપો પ્રચલિત છે.