રામ રાજા સરકાર: ઓરછાના રામ, જે મહેલથી આગળ વધ્યા નહીં
ઓરછા, નિવાડી (મધ્ય પ્રદેશ)

બુંદેલખંડમાં બેતવાના કિનારે વસેલા ઓરછામાં શ્રીરામ મંદિરમાં નહીં, રાણીના મહેલમાં બિરાજે છે, અને ત્યાં તેમને ભગવાન પહેલાં રાજા માનવામાં આવે છે. આ એક જ એવી જગ્યા છે જ્યાં રામને દરરોજ સશસ્ત્ર સલામી અપાય છે અને દર્શનનો સમય કોઈ રાજદરબારની જેમ ખૂલે છે અને બંધ થાય છે. તેની પાછળ સોળમી સદીની એક રાણીની જીદ અને એક વચનની કથા છે.
સોળમી સદીમાં ઓરછા પર રાજા મધુકર શાહનું રાજ હતું. રાજાનું મન કૃષ્ણભક્તિમાં રમતું હતું અને તેમનાં રાણી ગણેશ કુંવરી, જેમને કમલા દેવી પણ કહેવાય છે, રામનાં ઉપાસક હતાં. બંનેની ભક્તિ સાચી હતી, પણ ઘરમાં ઘણી વાર આ જ પ્રેમભરી દલીલ ચાલતી કે કોના આરાધ્ય વધુ કરુણામય છે. એક દિવસ આ દલીલ થોડી વધારે વધી ગઈ.

રાજા વૃંદાવનની યાત્રાએ જવા માગતા હતા અને રાણીનું મન અયોધ્યામાં હતું. દુઃખી મને રાજાએ કહી દીધું કે જાઓ, અયોધ્યા જાઓ, અને પાછાં આવો તો તમારા રામને સાથે લઈને જ આવજો. જે વાત મહેણાની જેમ કહેવાઈ હતી, રાણીએ તેને વ્રતની જેમ પકડી લીધી.

રાણી અયોધ્યા પહોંચ્યાં અને સરયૂના કિનારે બેસી ગયાં. દિવસો વીત્યા તેમ તેમણે અન્ન છોડ્યું, પછી ફળ, પછી પાંદડાં, અને અંતે કંઈ પણ લેવાનું છોડી દીધું. લગભગ એક મહિનો આમ જ વીતી ગયો અને કોઈ ઉત્તર ન આવ્યો. એક સવારે હારીને તેઓ સરયૂના જળમાં ઊતરી ગયાં.

પરંપરા કહે છે કે એ જ ક્ષણે તેમને ઉત્તર મળ્યો. ધનુષ્ય ધારણ કરેલા કોઈ રાજાના રૂપમાં નહીં, પણ એક નાનકડા બાળકના રૂપમાં પ્રભુ તેમના ખોળામાં આવી ગયા. રાણીનો શ્વાસ પાછો આવ્યો, અને તેમણે બસ એટલું કહ્યું કે મારી સાથે ઓરછા ચાલો.

બાળકે ત્રણ શરતો મૂકી. પહેલી, કે ઓરછામાં રાજા હું જ રહીશ, ત્યાં બીજા કોઈનું રાજ નહીં ચાલે. બીજી, કે યાત્રા ફક્ત પુષ્ય નક્ષત્રમાં થશે, પગપાળા, સંતો અને બાળકો સાથે. અને ત્રીજી, કે જ્યાં તું મને પહેલી વાર બેસાડીશ, ત્યાંથી હું ફરી નહીં ઊઠું.

રાણીએ ત્રણેય શરતો માની લીધી. કહેવાય છે કે આ યાત્રા આઠ મહિના સત્તાવીસ દિવસમાં પૂરી થઈ. આ બાજુ ઓરછામાં રાજાનું હૃદય બદલાઈ ગયું હતું, અને તેમણે પ્રભુ માટે બેતવાના કિનારે ચતુર્ભુજ નામનું એક ઊંચું અને ભવ્ય મંદિર બંધાવવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.

રાણી જ્યારે ઓરછા પાછાં ફર્યાં, ત્યારે સાંજ પડી ગઈ હતી અને મંદિરનું કામ પૂરું થયું નહોતું. તેમણે વિચાર્યું કે એક રાતની જ તો વાત છે, અને બાળકને પોતાના રણવાસના રસોડાવાળા ઓરડામાં બેસાડી દીધા. સવારે પ્રભુ ત્યાંથી હલ્યા નહીં. શરત મુકાઈ ગઈ હતી અને સ્વીકારાઈ ગઈ હતી, એટલે મહેલ જ મંદિર બની ગયો, અને ચતુર્ભુજ મંદિર આજે પણ પાસે જ ઊભું છે, ઊંચું અને ખાલી.

ત્યારથી ઓરછામાં રામ ભગવાન પહેલાં રાજા છે. સવાર-સાંજ મધ્ય પ્રદેશ પોલીસની ટુકડી તેમને સશસ્ત્ર સલામી આપે છે, આરતીના સમયની જાહેરાત થાય છે, અને દર્શન રાજદરબારની જેમ ખૂલે છે અને બંધ થાય છે. એવી માન્યતા પણ છે કે જ્યાં સુધી તેઓ અહીં બિરાજમાન છે, ત્યાં સુધી ઓરછાનું સિંહાસન બીજા કોઈ માટે નથી. કથા યાદ અપાવે છે કે ભગવાન ભવ્ય ઇમારત જોઈને નથી આવતા, તેઓ એ જીદભર્યા પ્રેમ પર આવે છે જે વગર બોલાવ્યે પણ તેમને પોતાના માની લે છે.
સ્રોત
રાણી ગણેશ કુંવરિ અને રામ રાજાની આ કથા ઓરછાની મંદિર પરંપરા અને બુંદેલખંડની લોક પરંપરા છે, કોઈ પુરાણમાં તેનો ઉલ્લેખ મળતો નથી, અને તેના ઘણા રૂપો પ્રચલિત છે. રાજા મધુકર શાહનો કાળ અને ચતુર્ભુજ મંદિરનું નિર્માણ ઐતિહાસિક હકીકત છે, અને રામ રાજાને આજે પણ પોલીસ તરફથી સશસ્ત્ર સલામી આપવામાં આવે છે. રાણીનું નામ ક્યાંક ગણેશ કુંવરિ અને ક્યાંક કમલા દેવી મળે છે.