MythraanMYTHRAAN
ગુજરાતી ▾
हिंदीEnglishবাংলাमराठीతెలుగుதமிழ்ಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆ
AndroidiOS

સંકટમોચન હનુમાન: જે સૌથી પહેલા આવતા અને સૌથી છેલ્લે જતા

વારાણસી (ઉત્તર પ્રદેશ)

સંકટમોચન હનુમાન: જે સૌથી પહેલા આવતા અને સૌથી છેલ્લે જતા
કથા સાંભળોવર્ણન હિન્દીમાં

કાશીનું સંકટમોચન મંદિર ગોસ્વામી તુલસીદાસે એ જ જગ્યાએ સ્થાપ્યું હતું, જ્યાં પરંપરા મુજબ તેમને હનુમાનજીનાં દર્શન થયાં હતાં. સંકટમોચનનો અર્થ જ છે, સંકટ હરી લેનાર. મંગળવાર અને શનિવારે અહીં બેસનના લાડુ અને સિંદૂર ચઢે છે, અને રામચરિતમાનસ તથા સુંદરકાંડનો પાઠ આખો દિવસ ચાલતો રહે છે.

સોળમી સદીની કાશી. ગોસ્વામી તુલસીદાસ રોજ એક જગ્યાએ બેસીને રામકથા કહેતા હતા. સાંજ પડતાં જ લોકો ભેગા થવા લાગતા, કોઈ ગંગાસ્નાન કરીને આવતું, કોઈ કામ પતાવીને. કથા સાંભળનારાઓની ભીડ દિવસે દિવસે વધતી જતી હતી.

સંકટમોચન હનુમાન — 1

એ ભીડમાં એક વૃદ્ધ માણસ હતો, જેને તુલસીદાસ ઘણા દિવસોથી જોતા હતા. મેલાં કપડાં, રોગથી જર્જર દેહ, ચહેરા પર કોઈ માગણી નહીં. તે સૌથી પહેલાં આવીને પાછળના એક ખૂણામાં બેસી જતો, આખી કથા હલ્યા વગર સાંભળતો, અને બધા ઊઠી જાય પછી સૌથી છેલ્લે ચૂપચાપ ચાલ્યો જતો. ન ક્યારેય કંઈ પૂછતો, ન ક્યારેય કંઈ કહેતો.

સંકટમોચન હનુમાન — 2

તુલસીદાસનું મન તેના પર અટકી ગયું. આટલી લગન, આટલી ધીરજ, અને એ પણ કોઈ અપેક્ષા વગર, કોઈ સાધારણ માણસમાં ક્યાંથી આવે? એક સાંજે કથા પૂરી થતાં તેઓ ચૂપચાપ તેની પાછળ પાછળ ચાલ્યા. વૃદ્ધ નગરમાંથી નીકળીને અસી તરફ વૃક્ષો વચ્ચે જઈ રહ્યો હતો.

સંકટમોચન હનુમાન — 3

એક સૂમસામ જગ્યાએ તુલસીદાસે આગળ વધીને તેમના ચરણ પકડી લીધા અને કહ્યું, મારાથી છુપાવશો નહીં, રામનું નામ સાંભળવાની આવી તરસ આપના સિવાય કોને હોઈ શકે? ઘણી વિનંતી પછી હનુમાનજી પોતાના રૂપમાં પ્રગટ થયા. તેમણે પૂછ્યું કે શું જોઈએ છે, તો તુલસીદાસે બીજું કંઈ ન માગ્યું, બસ પ્રભુ રામનાં દર્શન માગ્યાં.

સંકટમોચન હનુમાન — 4

હનુમાનજીએ કહ્યું કે ચિત્રકૂટ જાઓ, ત્યાં તમને દર્શન થશે. તુલસીદાસ ચિત્રકૂટ પહોંચ્યા અને મંદાકિનીના કિનારે રાહ જોવા લાગ્યા. ભક્ત પરંપરા કહે છે કે એક સવારે બે રાજકુમાર ઘોડા પર આવ્યા અને તેમની પાસે ચંદન માગ્યું. તુલસીદાસે ચંદન ઘસીને આપ્યું, પણ તેમને ઓળખી ન શક્યા. ત્યારે જ એક પોપટે બોલીને સંકેત આપ્યો, અને ત્યારે જઈને તેમની આંખો ખૂલી. કહેવાય છે કે એ દિવસે પ્રભુએ પોતાના હાથે તુલસીદાસના કપાળે તિલક કર્યું.

સંકટમોચન હનુમાન — 5

કાશી પાછા ફરીને તુલસીદાસ વનની એ જ જગ્યાએ ગયા, જ્યાં હનુમાનજીએ તેમને દર્શન આપ્યાં હતાં. ત્યાં તેમણે માટીમાંથી એક સાદી મૂર્તિ બનાવીને સ્થાપી અને નિત્ય પૂજા શરૂ કરી. એ જ સ્થાન આગળ જતાં સંકટમોચન કહેવાયું. પરંપરા એમ પણ કહે છે કે એ જ પરિસરમાં બેસીને તેમણે હનુમાન ચાલીસા રચી અને રામચરિતમાનસનો ઘણો ભાગ લખ્યો.

સંકટમોચન હનુમાન — 6

આજે પણ અહીંની રીત એવી જ સાદી છે. મંગળવાર અને શનિવારે સૌથી વધુ ભીડ હોય છે, બેસનના લાડુનો પ્રસાદ વહેંચાય છે, સિંદૂર અને ચમેલીનું તેલ ચઢે છે, અને મંદિરના પ્રાંગણમાં આખો દિવસ સુંદરકાંડની ચોપાઈઓ ગુંજતી રહે છે. હનુમાન જયંતીએ આખી કાશી રાતભર માનસ ગાય છે, અને દર વર્ષે એપ્રિલમાં અહીં સંગીત સમારોહ થાય છે, જેમાં દેશભરના કલાકારો આખી આખી રાત હનુમાનજી સામે પોતાની કળા અર્પણ કરે છે.

સંકટમોચન હનુમાન — 7

આ આખી કથામાં સૌથી સુંદર વાત શરૂઆતમાં જ છુપાયેલી છે. જે હનુમાનજીનાં દર્શન માટે આજે લોકો કલાકો સુધી કતારમાં ઊભા રહે છે, તેઓ પોતે ભીડની પાછળ ખૂણામાં બેસીને, કોઈને કહ્યા વગર, રામની કથા સાંભળતા હતા. જે સૌથી મોટા છે, તેઓ સૌથી પાછળ બેઠેલા મળ્યા. ભક્તો કહે છે કે એટલે જ તેમને સંકટમોચન કહેવાય છે, કારણ કે જેણે પોતાના માટે ક્યારેય કંઈ માગ્યું નથી, એ જ બીજાઓનો ભાર ઉપાડવાને યોગ્ય છે.

સ્રોત

ગોસ્વામી તુલસીદાસ અને સંકટમોચન મંદિરની સ્થાપના ઐતિહાસિક છે. રોગી વૃદ્ધના વેશમાં હનુમાનજીના દર્શન અને ચિત્રકૂટમાં તિલકનો પ્રસંગ ભક્તિ પરંપરાની કથાઓ છે, જે ભક્તિરસબોધિની જેવી પછીની રચનાઓ અને કાશીની મંદિર પરંપરામાંથી આવે છે, કોઈ પુરાણમાંથી નહીં. હનુમાન ચાલીસા અને રામચરિતમાનસના લેખન સ્થળ અંગે પણ જુદી જુદી માન્યતાઓ મળે છે.

વધુ કથાઓ

કથાઓ જુઓ અને સાંભળો — મફત ઍપડાઉનલોડApp Store