సంకటమోచన హనుమాన్: అందరికంటే ముందు వచ్చి, అందరికంటే చివరగా వెళ్ళేవాడు
వారణాసి (ఉత్తరప్రదేశ్)

కాశీలోని సంకటమోచన ఆలయాన్ని గోస్వామి తులసీదాసు స్థాపించారు, సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయనకు హనుమంతుని దర్శనం కలిగిన చోటే ఇది. సంకటమోచనుడు అంటేనే సంకటాలను హరించేవాడు. మంగళవారం, శనివారం ఇక్కడ శనగపిండి లడ్డూలు, సిందూరం సమర్పిస్తారు, రామచరితమానస్, సుందరకాండ పారాయణం రోజంతా సాగుతూనే ఉంటుంది.
పదహారో శతాబ్దపు కాశీ. గోస్వామి తులసీదాసు ప్రతిరోజూ ఒకే చోట కూర్చుని రామకథ చెప్పేవారు. సాయంత్రం కాగానే జనం గుమిగూడేవారు, కొందరు గంగలో స్నానం చేసి వచ్చేవారు, కొందరు పని ముగించుకుని. కథ వినడానికి వచ్చేవారి సంఖ్య రోజురోజుకూ పెరుగుతూ ఉండేది.

ఆ జనంలో ఒక ముసలాయన ఉండేవాడు, ఆయనను తులసీదాసు చాలా రోజులుగా గమనిస్తున్నారు. మాసిన బట్టలు, రోగంతో శిథిలమైన దేహం, ముఖంలో ఏ కోరికా లేదు. అందరికంటే ముందే వచ్చి వెనుక ఒక మూలన కూర్చునేవాడు, కథంతా కదలకుండా వినేవాడు, అందరూ లేచి వెళ్ళిపోయాక అందరికంటే చివరగా మౌనంగా వెళ్ళిపోయేవాడు. ఎప్పుడూ ఏమీ అడిగేవాడు కాదు, ఏమీ చెప్పేవాడు కాదు.

తులసీదాసు మనసు అతనిపైనే నిలిచిపోయింది. ఇంత తపన, ఇంత ఓర్పు, అదీ ఏ ఆశా లేకుండా, ఒక సాధారణ మనిషిలో ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది? ఒక సాయంత్రం కథ ముగిశాక ఆయన మౌనంగా అతని వెనుకే వెళ్ళారు. ముసలాయన నగరం దాటి అసీ వైపు చెట్ల మధ్యగా వెళ్తున్నాడు.

ఒక నిర్జన ప్రదేశంలో తులసీదాసు ముందుకు వెళ్ళి ఆయన పాదాలు పట్టుకుని ఇలా అన్నారు: నా దగ్గర దాచకండి, రామనామం వినడానికి ఇంతటి దాహం మీకు తప్ప ఇంకెవరికి ఉంటుంది? ఎంతో ప్రాధేయపడిన తర్వాత హనుమంతుడు తన నిజరూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యారు. ఏం కావాలని ఆయన అడిగితే, తులసీదాసు ఇంకేమీ అడగలేదు, ప్రభువు శ్రీరాముని దర్శనం మాత్రమే కోరారు.

చిత్రకూటానికి వెళ్ళు, అక్కడ నీకు దర్శనం కలుగుతుంది అని హనుమంతుడు చెప్పారు. తులసీదాసు చిత్రకూటం చేరుకుని మందాకినీ నది ఒడ్డున ఎదురుచూడసాగారు. ఒక ఉదయం ఇద్దరు రాకుమారులు గుర్రాలపై వచ్చి ఆయనను చందనం అడిగారని భక్త సంప్రదాయం చెబుతుంది. తులసీదాసు చందనం అరగదీసి ఇచ్చారు, కానీ వారిని గుర్తుపట్టలేకపోయారు. అప్పుడే ఒక చిలుక మాట్లాడి సూచన ఇచ్చింది, అప్పుడు గానీ ఆయన కళ్ళు తెరుచుకోలేదు. ఆ రోజు ప్రభువు తన చేతితో తులసీదాసు నుదుటిపై తిలకం దిద్దారని చెబుతారు.

కాశీకి తిరిగి వచ్చాక తులసీదాసు, హనుమంతుడు తనకు దర్శనమిచ్చిన ఆ అడవి ప్రదేశానికి వెళ్ళారు. అక్కడ మట్టితో ఒక సాదా విగ్రహాన్ని చేసి ప్రతిష్ఠించి, నిత్యపూజ మొదలుపెట్టారు. ఆ స్థలమే తర్వాత సంకటమోచన అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. అదే ప్రాంగణంలో కూర్చుని ఆయన హనుమాన్ చాలీసా రచించారని, రామచరితమానస్లో చాలా భాగం రాశారని కూడా సంప్రదాయం చెబుతుంది.

ఈనాటికీ ఇక్కడి తీరు అంతే సాదాసీదాగా ఉంది. మంగళ, శనివారాల్లో అత్యధిక రద్దీ ఉంటుంది, శనగపిండి లడ్డూల ప్రసాదం పంచుతారు, సిందూరం, చమేలీ నూనె సమర్పిస్తారు, ఆలయ ప్రాంగణంలో రోజంతా సుందరకాండ చౌపాయీలు ప్రతిధ్వనిస్తూ ఉంటాయి. హనుమాన్ జయంతి నాడు కాశీ అంతా రాత్రంతా మానస్ గానం చేస్తుంది, ప్రతి ఏటా ఏప్రిల్లో ఇక్కడ సంగీత ఉత్సవం జరుగుతుంది, అందులో దేశం నలుమూలల నుంచి వచ్చిన కళాకారులు రాత్రంతా హనుమంతుని ఎదుట తమ కళను అర్పిస్తారు.

ఈ కథ మొత్తంలో అత్యంత అందమైన విషయం మొదట్లోనే దాగి ఉంది. ఏ హనుమంతుని దర్శనం కోసం ఈరోజు జనం గంటల తరబడి క్యూలో నిలబడతారో, ఆయనే స్వయంగా జనం వెనుక ఒక మూలన కూర్చుని, ఎవరికీ చెప్పకుండా రామకథ వినేవారు. అందరికంటే గొప్పవారు, అందరికంటే వెనుక కూర్చుని కనిపించారు. అందుకే ఆయనను సంకటమోచనుడు అంటారని భక్తులు చెబుతారు, ఎందుకంటే తన కోసం ఎప్పుడూ ఏమీ అడగనివారే ఇతరుల భారాన్ని మోయడానికి అర్హులు.
ఆధారం
గోస్వామి తులసీదాసు, సంకటమోచన ఆలయ స్థాపన చారిత్రకమైనవి. రోగి వృద్ధుని వేషంలో హనుమాన్ దర్శనం, చిత్రకూట్లో తిలకం ఘట్టం భక్తి సంప్రదాయ కథలు, ఇవి భక్తిరసబోధిని వంటి తరువాతి రచనల నుంచి, కాశీ ఆలయ సంప్రదాయం నుంచి వస్తాయి, ఏ పురాణం నుంచీ కాదు. హనుమాన్ చాలీసా, రామచరితమానస్ రచించిన స్థలం గురించి కూడా వేర్వేరు నమ్మకాలు ఉన్నాయి.