ಸಂಕಟಮೋಚನ ಹನುಮಾನ್: ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದವನು, ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಕೊನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವನು
ವಾರಾಣಸಿ (ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ)

ಕಾಶಿಯ ಸಂಕಟಮೋಚನ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಳಸೀದಾಸರು, ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ತಮಗೆ ಹನುಮಂತನ ದರ್ಶನವಾದ ಅದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. 'ಸಂಕಟಮೋಚನ' ಎಂದರೆ ಸಂಕಟವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವವನು ಎಂದೇ ಅರ್ಥ. ಮಂಗಳವಾರ ಮತ್ತು ಶನಿವಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕಡಲೆಹಿಟ್ಟಿನ ಲಾಡು ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂರ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮಚರಿತಮಾನಸ ಮತ್ತು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪಾರಾಯಣ ದಿನವಿಡೀ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ಹದಿನಾರನೇ ಶತಮಾನದ ಕಾಶಿ. ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಳಸೀದಾಸರು ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದು ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಾಮಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂಜೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಜನ ಸೇರತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದರು — ಕೆಲವರು ಗಂಗಾಸ್ನಾನ ಮುಗಿಸಿ, ಕೆಲವರು ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿ. ಕಥೆ ಕೇಳುವವರ ಗುಂಪು ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಯಿತು.

ಆ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮುದುಕನಿದ್ದ; ತುಳಸೀದಾಸರು ಅವನನ್ನು ಹಲವು ದಿನಗಳಿಂದ ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊಳಕು ಬಟ್ಟೆ, ರೋಗದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತ ದೇಹ, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಬಂದು ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೂರುತ್ತಿದ್ದ, ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಲುಗಾಡದೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಎಲ್ಲರೂ ಎದ್ದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ. ಎಂದೂ ಏನನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ತುಳಸೀದಾಸರ ಮನಸ್ಸು ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ನೆಟ್ಟಿತು. ಇಷ್ಟು ತನ್ಮಯತೆ, ಇಷ್ಟು ತಾಳ್ಮೆ — ಅದೂ ಯಾವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ — ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೀತು? ಒಂದು ಸಂಜೆ ಕಥೆ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಮೌನವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮುದುಕ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದು ಅಸ್ಸಿಯ ಕಡೆಗೆ ಮರಗಳ ನಡುವೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ.

ಒಂದು ನಿರ್ಜನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ತುಳಸೀದಾಸರು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದರು: "ನನ್ನಿಂದ ಮರೆಮಾಡಬೇಡಿ; ರಾಮನಾಮ ಕೇಳಲು ಇಂಥ ದಾಹ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನಾರಿಗೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯ?" ಬಹಳ ಬೇಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಹನುಮಂತ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದ. "ಏನು ಬೇಕು?" ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳಿದಾಗ, ತುಳಸೀದಾಸರು ಬೇರೇನನ್ನೂ ಬೇಡಲಿಲ್ಲ — ಪ್ರಭು ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡಿದರು.

"ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ಅಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದ ಹನುಮಂತ. ತುಳಸೀದಾಸರು ಚಿತ್ರಕೂಟ ತಲುಪಿ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಾಯತೊಡಗಿದರು. ಒಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಅವರಿಂದ ಗಂಧ ಕೇಳಿದರು ಎಂದು ಭಕ್ತಿ ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ತುಳಸೀದಾಸರು ಗಂಧ ತೇಯ್ದು ಕೊಟ್ಟರು, ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಒಂದು ಗಿಳಿ ಮಾತಾಡಿ ಸೂಚನೆ ಕೊಟ್ಟಿತು; ಆಗಲೇ ಅವರ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯಿತು. ಅಂದು ಪ್ರಭು ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ತುಳಸೀದಾಸರ ಹಣೆಗೆ ತಿಲಕ ಇಟ್ಟ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಶಿಗೆ ಮರಳಿದ ತುಳಸೀದಾಸರು, ಹನುಮಂತ ತಮಗೆ ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟ ಆ ಕಾಡಿನ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಒಂದು ಸರಳ ಮೂರ್ತಿ ಮಾಡಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ನಿತ್ಯಪೂಜೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅದೇ ಸ್ಥಳ ಮುಂದೆ ಸಂಕಟಮೋಚನ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅದೇ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವರು ಹನುಮಾನ್ ಚಾಲೀಸಾ ರಚಿಸಿದರು, ರಾಮಚರಿತಮಾನಸದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಬರೆದರು ಎಂದೂ ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಇಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲಿನ ರೀತಿ ಅಷ್ಟೇ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ಮಂಗಳವಾರ ಮತ್ತು ಶನಿವಾರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂದಣಿ; ಕಡಲೆಹಿಟ್ಟಿನ ಲಾಡು ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಿಂಧೂರ ಮತ್ತು ಜಾಜಿ ಎಣ್ಣೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ದಿನವಿಡೀ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಚೌಪಾಯಿಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಹನುಮ ಜಯಂತಿಯಂದು ಇಡೀ ಕಾಶಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಮಾನಸ ಹಾಡುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಏಪ್ರಿಲ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ದೇಶದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯ ಕಲಾವಿದರು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಹನುಮಂತನ ಎದುರು ತಮ್ಮ ಕಲೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಇಡೀ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ವಿಷಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ಇಂದು ಯಾರ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಜನ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೋ, ಆ ಹನುಮಂತ ತಾನೇ ಗುಂಪಿನ ಹಿಂದೆ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳದೆ ರಾಮಕಥೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ. ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ. ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡದವನೇ ಇತರರ ಭಾರ ಹೊರಲು ಅರ್ಹ — ಅದಕ್ಕೇ ಅವನನ್ನು ಸಂಕಟಮೋಚನ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಭಕ್ತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಆಧಾರ
ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಳಸೀದಾಸರು ಮತ್ತು ಸಂಕಟಮೋಚನ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ. ರೋಗಿ ವೃದ್ಧನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ತಿಲಕದ ಪ್ರಸಂಗ ಭಕ್ತಿ ಪರಂಪರೆಯ ಕಥೆಗಳು; ಇವು ಭಕ್ತಿರಸಬೋಧಿನಿಯಂತಹ ನಂತರದ ರಚನೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯ ದೇವಾಲಯ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದವು, ಯಾವುದೇ ಪುರಾಣದಿಂದಲ್ಲ. ಹನುಮಾನ್ ಚಾಲೀಸಾ ಮತ್ತು ರಾಮಚರಿತಮಾನಸ ರಚಿಸಿದ ಸ್ಥಳದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ.