ସଙ୍କଟମୋଚନ ହନୁମାନ: ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ ଆସୁଥିଲେ ଓ ସବୁଠାରୁ ପଛରେ ଯାଉଥିଲେ
ବାରାଣସୀ (ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ)

କାଶୀର ସଙ୍କଟମୋଚନ ମନ୍ଦିର ଗୋସ୍ୱାମୀ ତୁଳସୀଦାସ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ହନୁମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଥିଲା। ସଙ୍କଟମୋଚନର ଅର୍ଥ ହିଁ ହେଉଛି, ସଙ୍କଟ ହରଣ କରୁଥିବା। ମଙ୍ଗଳବାର ଓ ଶନିବାର ଏଠାରେ ବେସନ ଲଡୁ ଓ ସିନ୍ଦୂର ଚଢ଼ାଯାଏ, ଆଉ ରାମଚରିତମାନସ ଓ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ପାଠ ଦିନସାରା ଚାଲିଥାଏ।
ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର କାଶୀ। ଗୋସ୍ୱାମୀ ତୁଳସୀଦାସ ପ୍ରତିଦିନ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ବସି ରାମ କଥା କହୁଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ହେବା ମାତ୍ରେ ଲୋକେ ଜମା ହେବାକୁ ଲାଗୁଥିଲେ, କିଏ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ କରି ଆସୁଥିଲା, କିଏ କାମ ସାରି। କଥା ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଭିଡ଼ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ି ଚାଲିଥିଲା।

ସେହି ଭିଡ଼ରେ ଜଣେ ବୁଢ଼ା ଲୋକ ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ତୁଳସୀଦାସ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ଦେଖୁଥିଲେ। ମଇଳା ଲୁଗା, ରୋଗରେ ଜର୍ଜର ଦେହ, ମୁହଁରେ କୌଣସି ଚାହିଦା ନାହିଁ। ସେ ସବୁଠୁ ଆଗରୁ ଆସି ପଛର ଏକ କୋଣରେ ବସୁଥିଲେ, ପୂରା କଥା ଟିକେ ବି ନ ହଲି ଶୁଣୁଥିଲେ, ଆଉ ସମସ୍ତେ ଉଠିଗଲା ପରେ ସବୁଠୁ ଶେଷରେ ଚୁପଚାପ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। କେବେ କିଛି ପଚାରୁ ନ ଥିଲେ, କେବେ କିଛି କହୁ ନ ଥିଲେ।

ତୁଳସୀଦାସଙ୍କ ମନ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଟକିଗଲା। ଏତେ ନିଷ୍ଠା, ଏତେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ତାହା ବି କୌଣସି ଆଶା ବିନା, ଜଣେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କଠାରେ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ଦିନେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ କଥା ସରିବା ପରେ ସେ ଚୁପଚାପ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ। ବୁଢ଼ା ଲୋକ ନଗରରୁ ବାହାରି ଅସି ଆଡ଼କୁ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ମଝିରେ ଯାଉଥିଲେ।

ଏକ ନିଛାଟିଆ ସ୍ଥାନରେ ତୁଳସୀଦାସ ଆଗକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିନେଲେ ଓ କହିଲେ, ମୋଠାରୁ ଲୁଚାନ୍ତୁ ନାହିଁ, ରାମ ନାମ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଏଭଳି ତୃଷ୍ଣା ଆପଣଙ୍କ ଛଡ଼ା ଆଉ କାହାର ହୋଇପାରେ? ବହୁତ ଅନୁରୋଧ ପରେ ହନୁମାନ ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ପଚାରିଲେ କ'ଣ ଦରକାର, ତେବେ ତୁଳସୀଦାସ ଆଉ କିଛି ମାଗିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ପ୍ରଭୁ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମାଗିଲେ।

ହନୁମାନ କହିଲେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ଯାଅ, ସେଠାରେ ତୁମକୁ ଦର୍ଶନ ମିଳିବ। ତୁଳସୀଦାସ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଞ୍ଚି ମନ୍ଦାକିନୀ କୂଳରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଭକ୍ତ ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଦିନେ ସକାଳେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାର ଘୋଡ଼ାରେ ଆସି ତାଙ୍କଠାରୁ ଚନ୍ଦନ ମାଗିଲେ। ତୁଳସୀଦାସ ଚନ୍ଦନ ଘଷି ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେତିକିବେଳେ ଏକ ଶୁଆ କହି ସଙ୍କେତ ଦେଲା, ଆଉ ସେତେବେଳେ ଯାଇ ତାଙ୍କ ଆଖି ଖୋଲିଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ ସେଦିନ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ହାତରେ ତୁଳସୀଦାସଙ୍କ କପାଳରେ ତିଳକ ଲଗାଇଥିଲେ।

କାଶୀ ଫେରି ତୁଳସୀଦାସ ସେହି ବଣ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ହନୁମାନ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ମାଟିରେ ଏକ ସାଦା ମୂର୍ତ୍ତି ଗଢ଼ି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଓ ନିତ୍ୟ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେହି ସ୍ଥାନ ପରେ ସଙ୍କଟମୋଚନ ବୋଲି ଜଣାଗଲା। ପରମ୍ପରା ଏହା ମଧ୍ୟ କହେ ଯେ ସେହି ପରିସରରେ ବସି ସେ ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ରଚନା କରିଥିଲେ ଓ ରାମଚରିତମାନସର ବହୁ ଅଂଶ ଲେଖିଥିଲେ।

ଆଜି ବି ଏଠାକାର ଢଙ୍ଗ ସେମିତି ସାଦାସିଧା। ମଙ୍ଗଳବାର ଓ ଶନିବାର ସବୁଠୁ ଅଧିକ ଭିଡ଼ ହୁଏ, ବେସନ ଲଡୁର ପ୍ରସାଦ ବଣ୍ଟାଯାଏ, ସିନ୍ଦୂର ଓ ଚମେଲି ତେଲ ଚଢ଼ାଯାଏ, ଆଉ ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଦିନସାରା ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଚଉପାଈ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଉଥାଏ। ହନୁମାନ ଜୟନ୍ତୀରେ ସମଗ୍ର କାଶୀ ରାତିସାରା ମାନସ ଗାଏ, ଆଉ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଏପ୍ରିଲରେ ଏଠାରେ ସଙ୍ଗୀତ ସମାରୋହ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତର କଳାକାରମାନେ ରାତି ରାତି ଧରି ହନୁମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିଜ କଳା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ସମଗ୍ର କଥାର ସବୁଠୁ ସୁନ୍ଦର କଥାଟି ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ ଲୁଚିରହିଛି। ଯେଉଁ ହନୁମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆଜି ଲୋକେ ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ଧାଡ଼ିରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଭିଡ଼ର ପଛରେ କୋଣରେ ବସି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣୁଥିଲେ, କାହାକୁ କିଛି ନ କହି। ଯିଏ ସବୁଠୁ ବଡ଼, ସେ ସବୁଠୁ ପଛରେ ବସିଥିବା ଦେଖାଗଲେ। ଭକ୍ତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ସଙ୍କଟମୋଚନ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଯିଏ ନିଜ ପାଇଁ କେବେ କିଛି ମାଗିନାହାନ୍ତି, ସେ ହିଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବୋଝ ବହିବାର ଯୋଗ୍ୟ।
ଉତ୍ସ
ଗୋସ୍ୱାମୀ ତୁଳସୀଦାସ ଓ ସଙ୍କଟମୋଚନ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଐତିହାସିକ । ରୋଗୀ ବୃଦ୍ଧ ବେଶରେ ହନୁମାନଜୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ତିଳକର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାର କଥା, ଯାହା ଭକ୍ତିରସବୋଧିନୀ ଭଳି ପରବର୍ତ୍ତୀ ରଚନା ଓ କାଶୀର ମନ୍ଦିରପରମ୍ପରାରୁ ଆସିଛି, କୌଣସି ପୁରାଣରୁ ନୁହେଁ । ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ଓ ରାମଚରିତମାନସ ଲେଖାର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମାନ୍ୟତା ମିଳେ ।