ମା’ ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀ: ତ୍ରିକୂଟର ତପସ୍ୱିନୀ ଓ ଭୈରବନାଥ
ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତ, କଟରା (ଜମ୍ମୁ)

ଜମ୍ମୁର କଟରା ଉପରେ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତର ପବିତ୍ର ଗୁମ୍ଫାରେ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀ ତିନୋଟି ପିଣ୍ଡି ରୂପରେ ବିରାଜମାନ, ଯାହାଙ୍କୁ ମହାକାଳୀ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ମହାସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ରୂପ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ମାନ୍ୟତା ଅଛି ଯେ ଏଠାରେ ହିଁ ଦେବୀ ବୈଷ୍ଣବୀ ତପସ୍ୟା କଲେ ଓ ଭୈରୋଁ ନାଥର ଅହଙ୍କାର ଭାଙ୍ଗିଲେ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଜୟ ମାତା ଦୀ କହି କହି ଏହି ଚଢ଼ାଣ ପାଦରେ ଚାଲି ପୂରା କରନ୍ତି।
ମନ୍ଦିର-ପରମ୍ପରା କୁହେ ଯେ ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଲା, ଦେବୀଙ୍କ ତିନି ଶକ୍ତି, ମହାକାଳୀ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ମହାସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ତେଜରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ରତ୍ନାକର ସାଗରଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ତରସୁଥିଲେ। ପିଲାଦିନେ ତାଙ୍କ ନାମ ତ୍ରିକୁଟା ରଖାଗଲା, ଆଉ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ବୈଷ୍ଣବୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ପିଲାଦିନରୁ ତାଙ୍କ ମନ ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲାଗୁଥିଲା।

ନଅ ବର୍ଷ ବୟସରେ ବୈଷ୍ଣବୀ ପିତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ରାମ ରୂପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ବାହାରିଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ବୈଷ୍ଣବୀ କହିଲେ ଯେ ମୁଁ ମନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ପତି ମାନିନେଇଛି। ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ, ଏହି ଅବତାରରେ ମୁଁ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକପତ୍ନୀ ବ୍ରତରେ ବନ୍ଧା। କଳିଯୁଗରେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କଳ୍କି ରୂପରେ ଆସିବି, ସେତେବେଳେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ। ସେ ଯାଏ ଉତ୍ତରରେ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କର ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ କର। ବୈଷ୍ଣବୀ ତ୍ରିକୂଟର ଗୁମ୍ଫାକୁ ଯାଇ ଧ୍ୟାନରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ।

ବହୁତ ସମୟ ପରେ କଟରା ପାଖ ହଂସାଲୀ ଗାଁରେ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧର ନାମରେ ଜଣେ ଗରିବ କିନ୍ତୁ ସଚ୍ଚା ଦେବୀ ଭକ୍ତ ରହୁଥିଲେ। ଦିନେ ମାତା ଏକ ଛୋଟ କନ୍ୟା ରୂପରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି କହିଲେ ଯେ ସାରା ଗାଁ ପାଇଁ ଭଣ୍ଡାରା କର। ଗରିବ ଶ୍ରୀଧର ଘାବରେଇଗଲେ ଯେ ଏତେ ଲୋକଙ୍କୁ କିପରି ଖୁଆଇବେ, କିନ୍ତୁ କନ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ। ଭଣ୍ଡାରା ଦିନ ସେହି କନ୍ୟା ଏକ ଛୋଟ ପାତ୍ରରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରଷୁଥିଲେ, ଆଉ ଖାଦ୍ୟ କମିଲା ହିଁ ନାହିଁ।

ଭଣ୍ଡାରାରେ ଭୈରୋଁ ନାଥ ନାମକ ଜଣେ ଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ଆସିଲା। ସେ ଜିଦ କଲା ଯେ ତାକୁ ସେହି ଖାଦ୍ୟ ପରଷାଯାଉ ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭଣ୍ଡାରାରେ ପରଷାଯାଏ ନାହିଁ। କନ୍ୟା ଶାନ୍ତ ଭାବେ ମନା କରିଦେଲେ। ଭୈରୋଁ ନାଥ ବୁଝିଗଲା ଯେ ଏ କୌଣସି ସାଧାରଣ କନ୍ୟା ନୁହଁନ୍ତି, ଆଉ ଅହଙ୍କାରରେ ତାଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ନେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚାହିଁଲା। କନ୍ୟା ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତ ଆଡ଼କୁ ଚାଲିଗଲେ। ଭୈରୋଁ ନାଥ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲା।

ବାଟରେ ମାତାଙ୍କ ସହ ଚାଲୁଥିବା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଶୋଷ ଲାଗିବାରୁ ମାତା ଭୂଇଁରେ ବାଣ ମାରି ଜଳଧାରା ବାହାର କଲେ, ଯାହାକୁ ଆଜି ବାଣଗଙ୍ଗା କୁହାଯାଏ। ଆଗକୁ ଯେଉଁଠି ମାତା ଅଟକି ପଛକୁ ଚାହିଁଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଚିହ୍ନ ରହିଗଲା, ଯାହାକୁ ଚରଣ ପାଦୁକା କୁହାଯାଏ। ତା'ପରେ ଅର୍ଦ୍ଧକୁଆରୀର ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫାରେ ମାତା ନଅ ମାସ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଆଜି ବି ଯାତ୍ରୀମାନେ ସେହି ଗୁମ୍ଫା ଦେଇ ଯାଆନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଗର୍ଭଜୁନ କୁହାଯାଏ। ଭୈରୋଁ ନାଥ ଖୋଜୁ ଖୋଜୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଗଲା, ତେଣୁ ମାତା ତ୍ରିଶୂଳରେ ଗୁମ୍ଫାର ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡରେ ବାଟ କରି ଉପରର ପବିତ୍ର ଗୁମ୍ଫା ଆଡ଼କୁ ଆଗେଇଗଲେ।

ପବିତ୍ର ଗୁମ୍ଫାର ଦ୍ୱାରରେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଭୈରୋଁ ନାଥ ମାନିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମାତା ମହାକାଳୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାର ଅନ୍ତ କଲେ। କୁହାଯାଏ, ତାର ଶିର ଦୂର ଏକ ପାହାଡ଼ରେ ଯାଇ ପଡ଼ିଲା, ଯେଉଁଠି ଆଜି ଭୈରୋଁ ଘାଟି ଅଛି। ଶେଷ କ୍ଷଣରେ ଭୈରୋଁ ନାଥ ନିଜ ଭୁଲ ବୁଝିଲା ଓ ମାତାଙ୍କଠାରୁ କ୍ଷମା ମାଗିଲା। କରୁଣାମୟୀ ମା' ତାକୁ କ୍ଷମା କଲେ ଓ ବରଦାନ ଦେଲେ ଯେ ମୋ ଦର୍ଶନ ପରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ତୁମ ଦର୍ଶନ କରିବ, ତାରି ଯାତ୍ରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ମନାଯିବ।

ଏହା ପରେ ମାତା ନିଜ ମାନବ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ତିନୋଟି ପିଣ୍ଡି ଥିବା ଶିଳା ରୂପରେ ଗୁମ୍ଫାରେ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେପଟେ କନ୍ୟା ହଠାତ୍ ଚାଲିଯିବାରୁ ଶ୍ରୀଧର ବହୁତ ଦୁଃଖୀ ଥିଲେ। ମାତା ସ୍ୱପ୍ନରେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ରିକୂଟ ଗୁମ୍ଫାର ବାଟ ଦେଖାଇଲେ। ଶ୍ରୀଧର ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ପିଣ୍ଡିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଓ ଜୀବନସାରା ତାଙ୍କ ସେବା କଲେ। ସେବେଠାରୁ ଏହି ଧାମ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମା'ଙ୍କ ଘର ହୋଇଗଲା, ଯେଉଁଠି ମା' ଡାକିଲେ ହିଁ କେହି ପହଞ୍ଚିପାରେ, ଏପରି ଭକ୍ତମାନେ ମାନନ୍ତି।
ଉତ୍ସ
ବୈଷ୍ଣବୀଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ଭୋଜି ଓ ଭୈରବନାଥଙ୍କ ଏହି କଥା ମା’ ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରପରମ୍ପରା ଓ ଜମ୍ମୁ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକବିଶ୍ୱାସ; କଥାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ପ୍ରଚଳିତ ।