संकटमोचन हनुमान: जो सर्वांत आधी यायचा आणि सर्वांत शेवटी जायचा
वाराणसी (उत्तर प्रदेश)

काशीचे संकटमोचन मंदिर गोस्वामी तुलसीदासांनी त्याच जागी स्थापन केले, जिथे परंपरेनुसार त्यांना हनुमंतांचे दर्शन झाले होते. संकटमोचन या नावाचा अर्थच आहे, संकट दूर करणारा. मंगळवारी आणि शनिवारी इथे बेसनाचे लाडू आणि शेंदूर वाहिला जातो, आणि रामचरितमानस व सुंदरकांडाचे पठण दिवसभर सुरू असते.
सोळाव्या शतकातील काशी. गोस्वामी तुलसीदास रोज एका जागी बसून रामकथा सांगत असत. संध्याकाळ होताच लोक जमू लागत, कुणी गंगास्नान करून येई, कुणी काम आटोपून. कथा ऐकणाऱ्यांची गर्दी दिवसेंदिवस वाढत होती.

त्या गर्दीत एक म्हातारा माणूस होता, ज्याला तुलसीदास कित्येक दिवसांपासून पाहत होते. मळलेले कपडे, रोगाने जर्जर झालेला देह, चेहऱ्यावर कोणतीही मागणी नाही. तो सर्वांच्या आधी येऊन मागच्या एका कोपऱ्यात बसे, संपूर्ण कथा न हलता ऐके, आणि सगळे उठून गेल्यावर सर्वांत शेवटी शांतपणे निघून जाई. ना कधी काही विचारी, ना कधी काही बोले.

तुलसीदासांचे मन त्याच्यावर खिळून राहिले. इतकी तळमळ, इतका धीर, आणि तोही कोणत्याही अपेक्षेशिवाय, एखाद्या साधारण माणसात कुठून येणार? एका संध्याकाळी कथा संपल्यावर ते शांतपणे त्याच्या मागोमाग निघाले. म्हातारा नगराबाहेर पडून असीच्या दिशेने झाडांमधून जात होता.

एका निर्जन जागी तुलसीदासांनी पुढे होऊन त्यांचे पाय धरले आणि म्हणाले, माझ्यापासून लपवू नका, रामनाम ऐकण्याची अशी तहान तुमच्याशिवाय कुणाला असणार? खूप आग्रह केल्यावर हनुमंत आपल्या खऱ्या रूपात प्रकट झाले. त्यांनी विचारले, काय हवे आहे, तेव्हा तुलसीदासांनी दुसरे काहीच मागितले नाही, फक्त प्रभू रामाचे दर्शन मागितले.

हनुमंत म्हणाले, चित्रकूटला जा, तिथे तुला दर्शन होईल. तुलसीदास चित्रकूटला पोहोचले आणि मंदाकिनीच्या तीरावर वाट पाहू लागले. भक्तपरंपरा सांगते की एका सकाळी दोन राजकुमार घोड्यावरून आले आणि त्यांनी तुलसीदासांकडे चंदन मागितले. तुलसीदासांनी चंदन उगाळून दिले, पण ते त्यांना ओळखू शकले नाहीत. तेवढ्यात एका पोपटाने बोलून खूण केली, आणि तेव्हा कुठे त्यांचे डोळे उघडले. सांगतात की त्या दिवशी प्रभूंनी स्वतःच्या हाताने तुलसीदासांच्या कपाळावर तिलक लावला.

काशीला परतल्यावर तुलसीदास वनातल्या त्याच जागी गेले, जिथे हनुमंतांनी त्यांना दर्शन दिले होते. तिथे त्यांनी मातीची एक साधी मूर्ती घडवून तिची स्थापना केली आणि नित्यपूजा सुरू केली. तेच स्थान पुढे संकटमोचन म्हणून ओळखले जाऊ लागले. परंपरा असेही सांगते की त्याच परिसरात बसून त्यांनी हनुमान चालीसा रचली आणि रामचरितमानसाचा बराचसा भाग लिहिला.

आजही इथली रीत तशीच साधी आहे. मंगळवारी आणि शनिवारी सर्वाधिक गर्दी असते, बेसनाच्या लाडवांचा प्रसाद वाटला जातो, शेंदूर आणि चमेलीचे तेल वाहिले जाते, आणि मंदिराच्या प्रांगणात दिवसभर सुंदरकांडाच्या चौपाया घुमत राहतात. हनुमान जयंतीला संपूर्ण काशी रात्रभर मानस गाते, आणि दर वर्षी एप्रिलमध्ये इथे संगीत महोत्सव होतो, ज्यात देशभरातील कलाकार रात्र रात्र जागून हनुमंतांसमोर आपली कला अर्पण करतात.

या संपूर्ण कथेतील सर्वांत सुंदर गोष्ट सुरुवातीलाच दडलेली आहे. ज्या हनुमंतांच्या दर्शनासाठी आज लोक तासन्तास रांगेत उभे राहतात, ते स्वतः गर्दीच्या मागे एका कोपऱ्यात बसून, कुणालाही न सांगता, रामकथा ऐकत असत. जो सर्वांत मोठा आहे, तो सर्वांत मागे बसलेला सापडला. भक्त सांगतात की म्हणूनच त्यांना संकटमोचन म्हणतात, कारण ज्याने स्वतःसाठी कधीच काही मागितले नाही, तोच इतरांचे ओझे उचलण्यास योग्य असतो.
स्रोत
गोस्वामी तुलसीदास आणि संकटमोचन मंदिराची स्थापना ऐतिहासिक आहेत. आजारी वृद्धाच्या वेशात हनुमानजींचे दर्शन आणि चित्रकूटमधील तिलकाचा प्रसंग या भक्ती परंपरेतील कथा आहेत, ज्या भक्तिरसबोधिनीसारख्या नंतरच्या रचनांतून आणि काशीच्या मंदिर परंपरेतून येतात, कोणत्याही पुराणातून नाही. हनुमान चालीसा आणि रामचरितमानस नेमके कुठे लिहिले गेले याबद्दलही वेगवेगळ्या मान्यता आढळतात.