MythraanMYTHRAAN
मराठी ▾
हिंदीEnglishবাংলাతెలుగుதமிழ்ગુજરાતીಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆ
AndroidiOS

बांके बिहारी: स्वामी हरिदास आणि निधिवनात बांके बिहारींचे प्राकट्य

वृंदावन, मथुरा (उत्तर प्रदेश)

बांके बिहारी: स्वामी हरिदास आणि निधिवनात बांके बिहारींचे प्राकट्य
कथा ऐकानिवेदन हिंदीत

वृंदावनच्या बांके बिहारी मंदिरात श्रीकृष्णांची पूजा अशा श्रीविग्रहात होते, जो राधा आणि कृष्ण यांचे एकच रूप मानला जातो. असे मानले जाते की हा श्रीविग्रह संगीतज्ञ संत स्वामी हरिदास यांच्या साधनेने निधिवनात प्रकट झाला. तीन ठिकाणी वाकलेल्या त्रिभंग मुद्रेमुळे त्यांना बांके, आणि वनातील कुंजांत विहार करतात म्हणून बिहारी म्हणतात.

कित्येक शतकांपूर्वी वृंदावनात स्वामी हरिदास नावाचे एक विरक्त संत राहत होते. संगीत हीच त्यांची पूजा होती. परंपरा त्यांना महान गायक तानसेन यांचे गुरू मानते. घरसंसार, धन आणि मानसन्मान सारे सोडून त्यांनी यमुनेकाठच्या दाट कुंजवनाला, निधिवनाला, आपल्या साधनेचे स्थान केले. ते दिवसरात्र तानपुऱ्यावर पदे गात, आणि ध्यानात राधा-कृष्णाच्या कुंजलीला पाहत राहत. भक्त मानतात की ते मागच्या जन्मी राधाजींची सखी ललिता होते.

बांके बिहारी — 1

त्यांचे शिष्य त्यांना अनेकदा ध्यानात हसताना आणि अश्रू ढाळताना पाहत. त्यांच्या मनात मोठी इच्छा होती की ज्या प्रिया-प्रियतमांना गुरुदेव रोज पाहतात, त्यांची एक झलक त्यांनाही मिळावी. एके दिवशी स्वामीजी निधिवनात गात होते. गाता गाता त्यांची तल्लीनता इतकी गहिरी झाली की सारे कुंज एका अनोख्या प्रकाशाने उजळून निघाले. शिष्य धावत आले, आणि त्या प्रकाशात त्यांनी पाहिले की श्यामा आणि श्याम, राधा आणि कृष्ण, हसत उभे आहेत.

बांके बिहारी — 2

ते रूप इतके सुंदर होते की शिष्यांना ते फार वेळ पाहवेना; सर्वांचे डोळे भरून आले आणि मन भान हरपू लागले. तेव्हा स्वामी हरिदासांनी हात जोडून प्रार्थना केली, हे प्रिया-प्रियतम, जगातील लोकांना तुमचे हे रूप सहन होणार नाही. आणि तुम्हा दोघांचे वेगवेगळे लाड करण्याचे सामर्थ्यही आमच्यात नाही. कृपा करून एकाच रूपात इथे विराजमान व्हा, म्हणजे आम्ही तुमची सेवा करू शकू.

बांके बिहारी — 3

भक्ताची विनंती ऐकून राधा आणि कृष्ण एकमेकांत सामावले, जशी ढगात वीज. त्यांच्या जागी एकच सावळा श्रीविग्रह प्रकट झाला, ज्यात कृष्णाची सावळी छबी आणि राधाजींची आभा दोन्ही असल्याचे मानले जाते. स्वामीजींनी त्यांना कुंजबिहारी हे नाव दिले. पुढे त्रिभंग मुद्रेमुळे भक्त त्यांना प्रेमाने बांके बिहारी म्हणू लागले. हे प्राकट्य मार्गशीर्ष शुक्ल पंचमीला झाले असे मानले जाते, जी वृंदावनात बिहार पंचमी म्हणून साजरी होते.

बांके बिहारी — 4

स्वामी हरिदासांनी बिहारीजींची सेवा एका लहान बाळासारखी केली, आणि तोच भाव आजही चालू आहे. असे मानले जाते की बाळाला सकाळी लवकर उठवत नाहीत, म्हणून इथे मंगला आरती वर्षातून फक्त जन्माष्टमीलाच होते. मंदिरात घंटा टांगल्या जात नाहीत, जेणेकरून बिहारीजींच्या शांततेचा भंग होऊ नये. बराच काळ बिहारीजींची सेवा निधिवनातच झाली, आणि एकोणिसाव्या शतकात जवळच आजचे मंदिर बांधले गेले, जिथे गोस्वामी घराणे आजही सेवा करते.

बांके बिहारी — 5

बांके बिहारी मंदिरात दर्शनाच्या वेळी पडदा पुन्हा पुन्हा ओढला जातो. भक्त म्हणतात की बिहारीजींची छबी इतकी मोहक आहे की कोणी सतत पाहत राहिला तर भान हरपून बसेल. एक लोककथा अशीही आहे की एकदा एका भोळ्या भक्ताच्या प्रेमळ टक लावून पाहण्याने ओढले जाऊन बिहारीजी त्याच्यासोबत निघून गेले होते, आणि सेवेकऱ्यांना त्यांची मनधरणी करून परत आणावे लागले. तेव्हापासून दर्शनाच्या मधे मधे पडदा टाकण्याची रीत आहे.

बांके बिहारी — 6

इथले काही दर्शन वर्षातून एकदाच होतात. शरद पौर्णिमेला बिहारीजी बासरी धारण करतात, आणि अक्षय्य तृतीयेला त्यांच्या चरणांचे दर्शन होते. बिहार पंचमीला निधिवनातून मोठी शोभायात्रा निघते. स्वामी हरिदासांची कथा सांगते की खऱ्या भक्तीत भगवंत भक्ताचे ऐकतात, आणि प्रेम हीच त्यांची सर्वांत मोठी पूजा आहे.

स्रोत

निधिवनात बांके बिहारीजींच्या प्राकट्याची कथा स्वामी हरिदासांच्या शिष्य-परंपरेतून आणि मंदिर-परंपरेतून येते; स्वामी हरिदासांच्या जीवनातील तारखांबद्दल मतभेद आहेत, म्हणून येथे तारखा दिलेल्या नाहीत; भक्ताबरोबर बिहारीजी निघून गेल्याची गोष्ट लोककथा आहे.

आणखी कथा

कथा पाहा आणि ऐका — मोफत ॲपडाउनलोडApp Store