బాంకే బిహారీ: స్వామి హరిదాస్, నిధివనంలో బాంకే బిహారీ ఆవిర్భావం
వృందావనం, మథుర (ఉత్తరప్రదేశ్)

బృందావనంలోని బాంకే బిహారీ ఆలయంలో శ్రీకృష్ణుడు ఒక శ్రీవిగ్రహ రూపంలో పూజలందుకుంటారు; దాన్ని రాధాకృష్ణుల ఏకరూపంగా భావిస్తారు. సంగీత విద్వాంసుడైన సాధువు స్వామి హరిదాస్ సాధనతో ఈ శ్రీవిగ్రహం నిధివనంలో వెలిసిందని నమ్మకం. మూడు చోట్ల వంగిన త్రిభంగి భంగిమ వల్ల ఆయనను బాంకే అని, వన కుంజాల్లో విహరించడం వల్ల బిహారీ అని అంటారు.
కొన్ని వందల ఏళ్ళ క్రితం బృందావనంలో స్వామి హరిదాస్ అనే విరాగి సాధువు ఉండేవారు. సంగీతమే ఆయన పూజ. సంప్రదాయం ఆయనను మహా గాయకుడు తాన్సేన్ గురువుగా భావిస్తుంది. ఇల్లూ సంసారం, ధనం, మానమర్యాదలూ అన్నీ వదిలి, యమునా తీరంలోని దట్టమైన కుంజమైన నిధివనాన్ని ఆయన తన సాధనా స్థలంగా చేసుకున్నారు. ఆయన రాత్రింబవళ్ళు తంబురాపై పదాలు పాడుతూ, ధ్యానంలో రాధాకృష్ణుల కుంజ లీలలను దర్శిస్తూ ఉండేవారు. ఆయన పూర్వజన్మలో రాధాదేవి సఖి లలిత అని భక్తులు నమ్ముతారు.

ఆయన శిష్యులు ఆయనను తరచూ ధ్యానంలో చిరునవ్వు నవ్వుతూ, కన్నీళ్ళు కారుస్తూ చూసేవారు. గురుదేవులు రోజూ దర్శించే ఆ ప్రియా-ప్రియతముల ఒక్క సంగ్రహ దర్శనం తమకూ దక్కాలని వారి మనసులో గొప్ప కోరిక ఉండేది. ఒక రోజు స్వామీజీ నిధివనంలో పాడుతున్నారు. పాడుతూ పాడుతూ ఆయన తన్మయత్వం ఎంత గాఢమైందంటే, కుంజమంతా ఒక అపూర్వ కాంతితో నిండిపోయింది. శిష్యులు పరుగున వచ్చారు; ఆ కాంతి మధ్య శ్యామా-శ్యాములు, రాధాకృష్ణులు చిరునవ్వుతో నిలబడి ఉండటం చూశారు.

ఆ రూపం ఎంత సుందరమంటే శిష్యులు దాన్ని ఎక్కువసేపు చూడలేకపోయారు, అందరి కళ్ళూ చెమర్చాయి, మనసు స్పృహ కోల్పోసాగింది. అప్పుడు స్వామి హరిదాస్ చేతులు జోడించి ప్రార్థించారు, హే ప్రియా-ప్రియతములారా, లోకంలోని జనం మీ ఈ రూపాన్ని తట్టుకోలేరు. మీ ఇద్దరినీ వేర్వేరుగా లాలించే శక్తి కూడా మాకు లేదు. దయచేసి ఒకే రూపంలో ఇక్కడ కొలువుండండి, మేము మీకు సేవ చేసుకుంటాం.

భక్తుని విన్నపం విని రాధాకృష్ణులు ఒకరిలో ఒకరు లీనమైపోయారు, మేఘంలో మెరుపులా. వారి స్థానంలో ఒకే శ్యామల శ్రీవిగ్రహం వెలిసింది; అందులో కృష్ణుడి నల్లని రూపమూ, రాధాదేవి కాంతీ రెండూ ఉన్నాయని భావిస్తారు. స్వామీజీ ఆయనకు కుంజ బిహారీ అని పేరు పెట్టారు. తర్వాత త్రిభంగి భంగిమ వల్ల భక్తులు ఆయనను ప్రేమగా బాంకే బిహారీ అని పిలవసాగారు. ఈ ఆవిర్భావం మార్గశిర శుద్ధ పంచమి నాడు జరిగిందని భావిస్తారు; బృందావనంలో దీన్ని బిహార్ పంచమిగా జరుపుకుంటారు.

స్వామి హరిదాస్ బిహారీజీకి ఒక చిన్నారి బాలుడికి చేసినట్టు సేవ చేశారు, అదే భావం నేటికీ కొనసాగుతోంది. బాలుణ్ణి ఉదయాన్నే తొందరగా నిద్రలేపరని నమ్మకం, అందుకే ఇక్కడ మంగళ హారతి ఏడాదిలో కృష్ణాష్టమి నాడు మాత్రమే జరుగుతుంది. బిహారీజీ ప్రశాంతతకు భంగం కలగకుండా, ఆలయంలో గంటలు వేలాడదీయరు. చాలాకాలం పాటు బిహారీజీ సేవ నిధివనంలోనే జరిగింది; పందొమ్మిదో శతాబ్దంలో దగ్గర్లోనే నేటి ఆలయం నిర్మితమైంది, అక్కడ గోస్వామి కుటుంబాలు నేటికీ సేవ చేస్తున్నాయి.

బాంకే బిహారీ ఆలయంలో దర్శన సమయంలో తెరను మళ్ళీ మళ్ళీ వేస్తుంటారు. బిహారీజీ రూపం ఎంత మనోహరమంటే, ఎవరైనా ఆపకుండా చూస్తూ ఉంటే స్పృహ కోల్పోతారని భక్తులు అంటారు. ఒకసారి ఒక అమాయక భక్తుని ప్రేమ నిండిన తదేక దృష్టికి ఆకర్షితులై బిహారీజీ అతనితో వెళ్ళిపోయారని, సేవకులు ఆయనను బతిమాలి వెనక్కి తీసుకురావలసి వచ్చిందని ఒక జానపద కథ కూడా ఉంది. అప్పటి నుంచే దర్శనం మధ్యలో తెర వేసే ఆచారం వచ్చింది.

ఇక్కడ కొన్ని దర్శనాలు ఏడాదికి ఒక్కసారే జరుగుతాయి. శరత్ పౌర్ణమి నాడు బిహారీజీ వేణువు ధరిస్తారు, అక్షయ తృతీయ నాడు ఆయన పాద దర్శనం లభిస్తుంది. బిహార్ పంచమి నాడు నిధివనం నుంచి పెద్ద శోభాయాత్ర బయలుదేరుతుంది. నిజమైన భక్తిలో భగవంతుడు భక్తుని మాట వింటాడని, ప్రేమే ఆయనకు అతి గొప్ప పూజ అని స్వామి హరిదాస్ కథ చెబుతుంది.
ఆధారం
నిధివనంలో బాంకే బిహారీ ఆవిర్భావ కథ స్వామి హరిదాస్ శిష్య పరంపర నుంచి, ఆలయ సంప్రదాయం నుంచి వస్తుంది; స్వామి హరిదాస్ జీవిత తేదీలపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి, అందువల్ల ఇక్కడ తేదీలు ఇవ్వలేదు; భక్తునితో పాటు బిహారీజీ వెళ్ళిపోయాడన్నది జానపద కథ.