ಬಾಂಕೆ ಬಿಹಾರಿ: ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸರು ಮತ್ತು ನಿಧಿವನದಲ್ಲಿ ಬಾಂಕೆ ಬಿಹಾರಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ
ವೃಂದಾವನ, ಮಥುರಾ (ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ)

ವೃಂದಾವನದ ಬಾಂಕೇ ಬಿಹಾರಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ರಾಧೆ-ಕೃಷ್ಣರ ಒಂದೇ ರೂಪವೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತಜ್ಞ ಸಂತ ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸರ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಈ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹ ನಿಧಿವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದ ತ್ರಿಭಂಗಿ ಭಂಗಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಬಾಂಕೇ ಎಂದೂ, ವನದ ಕುಂಜಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಬಿಹಾರಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಹಲವು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸ್ ಎಂಬ ವಿರಕ್ತ ಸಂತರಿದ್ದರು. ಸಂಗೀತವೇ ಅವರ ಪೂಜೆ. ಮಹಾನ್ ಗಾಯಕ ತಾನಸೇನನ ಗುರು ಇವರೇ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ನಂಬುತ್ತದೆ. ಸಂಸಾರ, ಹಣ, ಮಾನ-ಸನ್ಮಾನ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೊರೆದು ಅವರು ಯಮುನಾ ತೀರದ ದಟ್ಟ ಕುಂಜ ನಿಧಿವನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯ ಸ್ಥಳವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತಂಬೂರಿಯ ಮೇಲೆ ಪದ ಹಾಡುತ್ತಾ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ರಾಧಾ-ಕೃಷ್ಣರ ಕುಂಜಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವರು ರಾಧೆಯ ಸಖಿ ಲಲಿತೆಯಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಭಕ್ತರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.

ಅವರ ಶಿಷ್ಯರು ಅವರನ್ನು ಆಗಾಗ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಗುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಗುರುದೇವರು ಪ್ರತಿದಿನ ಕಾಣುವ ಪ್ರಿಯಾ-ಪ್ರಿಯತಮರ ಒಂದು ನೋಟ ತಮಗೂ ಸಿಗಲಿ ಎಂಬುದು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನ ದೊಡ್ಡ ಆಸೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ನಿಧಿವನದಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಡುತ್ತ ಹಾಡುತ್ತ ಅವರ ತನ್ಮಯತೆ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಯಿತೆಂದರೆ, ಇಡೀ ಕುಂಜ ಒಂದು ಅಪೂರ್ವ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಶಿಷ್ಯರು ಓಡಿ ಬಂದರು; ಆ ಬೆಳಕಿನ ನಡುವೆ ಶ್ಯಾಮಾ ಮತ್ತು ಶ್ಯಾಮ, ರಾಧೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ, ನಗುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು.

ಆ ರೂಪ ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಶಿಷ್ಯರು ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ನೋಡಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿ ಬಂದವು, ಮೈಮರೆಯತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸ್ ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು — ಹೇ ಪ್ರಿಯಾ-ಪ್ರಿಯತಮರೇ, ಲೋಕದ ಜನ ನಿಮ್ಮ ಈ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಲಾರರು. ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಮುದ್ದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ನಮಗಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಒಂದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ನಾವು ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡುವಂತಾಗಲಿ.

ಭಕ್ತನ ಬೇಡಿಕೆ ಕೇಳಿ ರಾಧೆ-ಕೃಷ್ಣರು ಒಬ್ಬರಲ್ಲೊಬ್ಬರು ಲೀನರಾದರು — ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ. ಅವರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶ್ಯಾಮಲ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಶ್ಯಾಮಲ ಛಾಯೆ ಮತ್ತು ರಾಧೆಯ ಕಾಂತಿ ಎರಡೂ ಇವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರಿಗೆ ಕುಂಜ ಬಿಹಾರಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟರು. ನಂತರ ತ್ರಿಭಂಗಿ ಭಂಗಿಯಿಂದಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬಾಂಕೇ ಬಿಹಾರಿ ಎನ್ನತೊಡಗಿದರು. ಈ ಪ್ರಾಕಟ್ಯ ಮಾರ್ಗಶಿರ ಶುದ್ಧ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರ ಪಂಚಮಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸ್ ಬಿಹಾರೀಜಿಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಮಗುವಿನಂತೆ ಮಾಡಿದರು; ಅದೇ ಭಾವ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಮಗುವನ್ನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ಮಂಗಳ ಆರತಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆ, ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ಮಾತ್ರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬಿಹಾರೀಜಿಯ ಶಾಂತಿಗೆ ಭಂಗ ಬರಬಾರದೆಂದು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ತೂಗುಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಬಹಳ ಕಾಲ ಬಿಹಾರೀಜಿಯ ಸೇವೆ ನಿಧಿವನದಲ್ಲೇ ನಡೆಯಿತು; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇಂದಿನ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಮನೆತನದವರು ಇಂದಿಗೂ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಂಕೇ ಬಿಹಾರಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನದ ವೇಳೆ ಪರದೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಿಹಾರೀಜಿಯ ರೂಪ ಎಷ್ಟು ಮೋಹಕವೆಂದರೆ, ಯಾರಾದರೂ ಎಡೆಬಿಡದೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮೈಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಭಕ್ತರು. ಒಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬ ಮುಗ್ಧ ಭಕ್ತನ ಪ್ರೇಮಭರಿತ ದಿಟ್ಟಿನೋಟಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬಿಹಾರೀಜಿ ಅವನ ಜೊತೆ ಹೊರಟುಬಿಟ್ಟರು, ಸೇವಕರು ಅವರನ್ನು ಮನವೊಲಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಕರೆತರಬೇಕಾಯಿತು ಎಂಬ ಜನಪದ ಕಥೆಯೂ ಇದೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ದರ್ಶನದ ನಡುವೆ ಪರದೆ ಎಳೆಯುವ ರೂಢಿ ಬಂತು.

ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ದರ್ಶನಗಳು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ. ಶರದ್ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಬಿಹಾರೀಜಿ ಕೊಳಲು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಕ್ಷಯ ತೃತೀಯೆಯಂದು ಅವರ ಪಾದಗಳ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಿಹಾರ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಿಧಿವನದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತ ಭಕ್ತನ ಮಾತು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರೇಮವೇ ಅವನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪೂಜೆ — ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸರ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಆಧಾರ
ನಿಧಿವನದಲ್ಲಿ ಬಾಂಕೆ ಬಿಹಾರಿಯವರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾದ ಕಥೆ ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸರ ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು; ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸರ ಜೀವನದ ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ದಿನಾಂಕಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಬಿಹಾರಿಜಿ ಭಕ್ತನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು ಎಂಬುದು ಜನಪದ ಕಥೆ.