ബാങ്കെ ബിഹാരി: സ്വാമി ഹരിദാസും നിധിവനത്തിൽ ബാങ്കെ ബിഹാരിയുടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടലും
വൃന്ദാവനം, മഥുര (ഉത്തർപ്രദേശ്)

വൃന്ദാവനത്തിലെ ബാങ്കേ ബിഹാരി ക്ഷേത്രത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പൂജിക്കപ്പെടുന്നത്, രാധയുടെയും കൃഷ്ണന്റെയും ഏകരൂപമായി കരുതപ്പെടുന്ന ഒരു ശ്രീവിഗ്രഹത്തിലാണ്. സംഗീതജ്ഞനായ സന്യാസി സ്വാമി ഹരിദാസിന്റെ സാധനയാൽ നിധിവനത്തിലാണ് ഈ ശ്രീവിഗ്രഹം പ്രത്യക്ഷമായത് എന്നാണ് വിശ്വാസം. മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞ ത്രിഭംഗ മുദ്ര കാരണം ബാങ്കേ എന്നും, വനത്തിലെ വള്ളിക്കുടിലുകളിൽ വിഹരിക്കുന്നതിനാൽ ബിഹാരി എന്നും വിളിക്കുന്നു.
നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കു മുമ്പ് വൃന്ദാവനത്തിൽ സ്വാമി ഹരിദാസ് എന്ന വിരക്തനായ ഒരു സന്യാസി ജീവിച്ചിരുന്നു. സംഗീതമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂജ. മഹാഗായകനായ താൻസെന്റെ ഗുരുവായി പാരമ്പര്യം അദ്ദേഹത്തെ കണക്കാക്കുന്നു. ഗൃഹസ്ഥജീവിതവും ധനവും മാനവും എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, യമുനാതീരത്തെ നിബിഡമായ കുഞ്ജവനമായ നിധിവനം അദ്ദേഹം തന്റെ സാധനാസ്ഥലമാക്കി. രാപ്പകൽ അദ്ദേഹം തംബുരു മീട്ടി പദങ്ങൾ പാടി, ധ്യാനത്തിൽ രാധാകൃഷ്ണന്മാരുടെ കുഞ്ജലീലകൾ കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. കഴിഞ്ഞ ജന്മത്തിൽ അദ്ദേഹം രാധയുടെ സഖിയായ ലളിതയായിരുന്നു എന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു.

ശിഷ്യന്മാർ പലപ്പോഴും അദ്ദേഹം ധ്യാനത്തിൽ പുഞ്ചിരിക്കുന്നതും കണ്ണീർ വാർക്കുന്നതും കണ്ടിരുന്നു. ഗുരുദേവൻ ദിവസവും കാണുന്ന പ്രിയാ-പ്രിയതമന്മാരെ ഒരു നോക്കു കാണാൻ തങ്ങൾക്കും കഴിയണേ എന്ന് അവർ അതിയായി ആഗ്രഹിച്ചു. ഒരു ദിവസം സ്വാമിജി നിധിവനത്തിൽ പാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. പാടിപ്പാടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലയം അത്രയ്ക്ക് ആഴമേറിയപ്പോൾ കുഞ്ജം മുഴുവൻ ഒരു അപൂർവ പ്രകാശം നിറഞ്ഞു. ശിഷ്യന്മാർ ഓടിയെത്തി; ആ പ്രകാശത്തിനു നടുവിൽ ശ്യാമയും ശ്യാമനും — രാധയും കൃഷ്ണനും — പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്നത് അവർ കണ്ടു.

ആ രൂപം അത്ര സുന്ദരമായിരുന്നു, ശിഷ്യന്മാർക്ക് അധികനേരം നോക്കിനിൽക്കാനായില്ല; എല്ലാവരുടെയും കണ്ണു നിറഞ്ഞു, മനസ്സ് സ്വബോധം വിട്ടുതുടങ്ങി. അപ്പോൾ സ്വാമി ഹരിദാസ് കൈകൂപ്പി പ്രാർഥിച്ചു: ഹേ പ്രിയാ-പ്രിയതമരേ, ലോകർക്ക് നിങ്ങളുടെ ഈ രൂപം താങ്ങാനാവില്ല. നിങ്ങളെ ഇരുവരെയും വെവ്വേറെ ലാളിക്കാനുള്ള കഴിവും ഞങ്ങൾക്കില്ല. ദയവായി ഒരേ രൂപത്തിൽ ഇവിടെ കുടികൊള്ളണേ, ഞങ്ങൾക്കു നിങ്ങളെ സേവിക്കാനാകാൻ.

ഭക്തന്റെ അപേക്ഷ കേട്ട് രാധയും കൃഷ്ണനും മേഘത്തിൽ മിന്നലെന്നപോലെ പരസ്പരം ലയിച്ചു. അവരുടെ സ്ഥാനത്ത് ഇരുണ്ട നിറമുള്ള ഒരൊറ്റ ശ്രീവിഗ്രഹം പ്രത്യക്ഷമായി; അതിൽ കൃഷ്ണന്റെ ശ്യാമവർണ്ണവും രാധയുടെ പ്രഭയും ഒന്നിച്ചുണ്ടെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. സ്വാമിജി അവിടുത്തേക്ക് കുഞ്ജബിഹാരി എന്നു പേരിട്ടു. പിന്നീട് ത്രിഭംഗ മുദ്ര കാരണം ഭക്തർ സ്നേഹത്തോടെ ബാങ്കേ ബിഹാരി എന്നു വിളിച്ചുതുടങ്ങി. ഈ പ്രത്യക്ഷം മാർഗശീർഷ ശുക്ല പഞ്ചമിയിലാണെന്നാണ് വിശ്വാസം; വൃന്ദാവനത്തിൽ ഇത് ബിഹാർ പഞ്ചമിയായി ആഘോഷിക്കുന്നു.

സ്വാമി ഹരിദാസ് ബിഹാരിജിയെ ഒരു കൊച്ചുകുഞ്ഞിനെയെന്നപോലെ സേവിച്ചു; അതേ ഭാവം ഇന്നും തുടരുന്നു. കുഞ്ഞിനെ അതിരാവിലെ ഉണർത്താറില്ല എന്ന വിശ്വാസത്താൽ, ഇവിടെ മംഗള ആരതി വർഷത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണ ജയന്തിക്കു മാത്രമേ നടക്കൂ. ബിഹാരിജിയുടെ ശാന്തതയ്ക്കു ഭംഗം വരാതിരിക്കാൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണികൾ തൂക്കാറില്ല. ഏറെക്കാലം ബിഹാരിജിയുടെ സേവ നിധിവനത്തിൽത്തന്നെയായിരുന്നു; പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അടുത്തുതന്നെ ഇന്നത്തെ ക്ഷേത്രം പണിതു, അവിടെ ഗോസ്വാമി കുടുംബങ്ങൾ ഇന്നും സേവ ചെയ്യുന്നു.

ബാങ്കേ ബിഹാരി ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനസമയത്ത് തിരശ്ശീല ഇടയ്ക്കിടെ വലിച്ചിടുന്നു. ബിഹാരിജിയുടെ രൂപം അത്ര മോഹനമാണ്, തുടർച്ചയായി നോക്കിനിന്നാൽ ആരും സ്വബോധം വിട്ടുപോകും എന്ന് ഭക്തർ പറയുന്നു. ഒരിക്കൽ നിഷ്കളങ്കനായ ഒരു ഭക്തന്റെ സ്നേഹം നിറഞ്ഞ നോട്ടത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായി ബിഹാരിജി അവനോടൊപ്പം ഇറങ്ങിപ്പോയെന്നും, സേവകർക്ക് അനുനയിപ്പിച്ച് തിരികെ കൊണ്ടുവരേണ്ടിവന്നെന്നും ഒരു നാട്ടുകഥയുമുണ്ട്. അന്നുമുതലാണ് ദർശനത്തിനിടെ തിരശ്ശീലയിടുന്ന പതിവ്.

ഇവിടത്തെ ചില ദർശനങ്ങൾ വർഷത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രമാണ്. ശരത് പൗർണമിക്ക് ബിഹാരിജി ഓടക്കുഴൽ ധരിക്കുന്നു; അക്ഷയതൃതീയയ്ക്ക് തിരുപ്പാദങ്ങളുടെ ദർശനം ലഭിക്കുന്നു. ബിഹാർ പഞ്ചമിക്ക് നിധിവനത്തിൽ നിന്ന് വലിയ ഘോഷയാത്ര പുറപ്പെടുന്നു. യഥാർഥ ഭക്തിയിൽ ഭഗവാൻ ഭക്തന്റെ വാക്കു കേൾക്കുമെന്നും, സ്നേഹമാണ് അവിടുത്തേക്കുള്ള ഏറ്റവും വലിയ പൂജയെന്നും സ്വാമി ഹരിദാസിന്റെ കഥ പറയുന്നു.
ഉറവിടം
നിധിവനത്തിൽ ബാങ്കെ ബിഹാരിജി പ്രത്യക്ഷനായ കഥ സ്വാമി ഹരിദാസിന്റെ ശിഷ്യപരമ്പരയിൽനിന്നും ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യത്തിൽനിന്നും വരുന്നതാണ്; സ്വാമി ഹരിദാസിന്റെ ജീവിതകാലത്തെക്കുറിച്ച് അഭിപ്രായഭിന്നതയുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ തീയതികൾ നൽകിയിട്ടില്ല; ഒരു ഭക്തനോടൊപ്പം ബിഹാരിജി നടന്നുപോയി എന്നത് നാടോടിക്കഥയാണ്.