બાંકે બિહારી: સ્વામી હરિદાસ અને નિધિવનમાં બાંકે બિહારીનું પ્રાગટ્ય
વૃંદાવન, મથુરા (ઉત્તર પ્રદેશ)

વૃંદાવનના બાંકે બિહારી મંદિરમાં શ્રીકૃષ્ણ એક એવા શ્રીવિગ્રહ રૂપે પૂજાય છે, જેને રાધા અને કૃષ્ણનું એક જ રૂપ માનવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે આ શ્રીવિગ્રહ સંગીતજ્ઞ સંત સ્વામી હરિદાસની સાધનાથી નિધિવનમાં પ્રગટ થયો. ત્રણ જગ્યાએથી વળેલી ત્રિભંગ મુદ્રાને કારણે તેમને બાંકે, અને વનના કુંજોમાં વિહાર કરવાને કારણે બિહારી કહે છે.
કેટલાંય સો વર્ષ પહેલાં વૃંદાવનમાં સ્વામી હરિદાસ નામના એક વિરક્ત સંત રહેતા હતા. સંગીત જ તેમની પૂજા હતું. પરંપરા તેમને મહાન ગાયક તાનસેનના ગુરુ માને છે. ઘર-ગૃહસ્થી, ધન અને માન-સન્માન બધું છોડીને તેમણે યમુના કાંઠાના ગાઢ કુંજ નિધિવનને પોતાની સાધનાનું સ્થાન બનાવ્યું. તેઓ દિવસ-રાત તાનપૂરા પર પદ ગાતા, અને ધ્યાનમાં રાધા-કૃષ્ણની કુંજ-લીલાઓ જોતા રહેતા. ભક્તો માને છે કે તેઓ પાછલા જન્મમાં રાધાજીની સખી લલિતા હતા.

તેમના શિષ્યો તેમને ઘણી વાર ધ્યાનમાં મલકાતા અને આંસુ વહાવતા જોતા. તેમના મનમાં મોટી ઇચ્છા હતી કે જે પ્રિયા-પ્રિયતમને ગુરુદેવ રોજ જુએ છે, તેમની એક ઝલક તેમને પણ મળે. એક દિવસ સ્વામીજી નિધિવનમાં ગાઈ રહ્યા હતા. ગાતાં ગાતાં તેમની લગન એવી ઊંડી થઈ કે આખો કુંજ એક અનોખા પ્રકાશથી ભરાઈ ગયો. શિષ્યો દોડી આવ્યા, અને એ પ્રકાશ વચ્ચે તેમણે જોયું કે શ્યામા અને શ્યામ, રાધા અને કૃષ્ણ, મલકાતાં ઊભાં છે.

એ રૂપ એટલું સુંદર હતું કે શિષ્યો તેને લાંબો સમય જોઈ પણ ન શક્યા, સૌની આંખો ભરાઈ આવી અને મન સૂધબૂધ ખોવા લાગ્યું. ત્યારે સ્વામી હરિદાસે હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી, હે પ્રિયા-પ્રિયતમ, સંસારના લોકો તમારું આ રૂપ સહી નહીં શકે. અને તમને બંનેને અલગ અલગ લાડ લડાવવાનું સામર્થ્ય પણ અમારામાં નથી. કૃપા કરીને એક જ રૂપમાં અહીં બિરાજો, જેથી અમે તમારી સેવા કરી શકીએ.

ભક્તની વિનંતી સાંભળીને રાધા અને કૃષ્ણ એકબીજામાં સમાઈ ગયાં, જેમ વાદળમાં વીજળી. તેમની જગ્યાએ એક જ શ્યામલ શ્રીવિગ્રહ પ્રગટ થયો, જેમાં કૃષ્ણની શ્યામ છબી અને રાધાજીની આભા બંને માનવામાં આવે છે. સ્વામીજીએ તેમને કુંજ બિહારી નામ આપ્યું. પછી ત્રિભંગ મુદ્રાને કારણે ભક્તો તેમને પ્રેમથી બાંકે બિહારી કહેવા લાગ્યા. આ પ્રાકટ્ય માગશર સુદ પાંચમે માનવામાં આવે છે, જેને વૃંદાવનમાં બિહાર પંચમી તરીકે ઊજવવામાં આવે છે.

સ્વામી હરિદાસે બિહારીજીની સેવા એક નાનકડા બાળકની જેમ કરી, અને એ જ ભાવ આજે પણ ચાલે છે. માન્યતા છે કે બાળકને સવારે વહેલું જગાડાતું નથી, એટલે અહીં મંગળા આરતી વર્ષમાં ફક્ત જન્માષ્ટમીએ જ થાય છે. મંદિરમાં ઘંટ લટકાવાતા નથી, જેથી બિહારીજીની શાંતિનો ભંગ ન થાય. ઘણા સમય સુધી બિહારીજીની સેવા નિધિવનમાં જ થઈ, અને ઓગણીસમી સદીમાં પાસે જ આજનું મંદિર બન્યું, જ્યાં ગોસ્વામી પરિવાર આજે પણ સેવા કરે છે.

બાંકે બિહારી મંદિરમાં દર્શન સમયે પડદો વારંવાર ખેંચવામાં આવે છે. ભક્તો કહે છે કે બિહારીજીની છબી એટલી મોહક છે કે કોઈ સતત જોતું રહે તો સૂધબૂધ ખોઈ બેસે. એક લોકકથા એવી પણ છે કે એક વાર એક ભોળા ભક્તની પ્રેમભરી એકીટશ નજરથી ખેંચાઈને બિહારીજી તેની સાથે ચાલી નીકળ્યા હતા, અને સેવકોએ તેમને મનાવીને પાછા લાવવા પડ્યા. ત્યારથી ઝાંખી વચ્ચે પડદો નાખવાની રીત છે.

અહીંનાં કેટલાંક દર્શન વર્ષમાં એક જ વાર થાય છે. શરદ પૂનમે બિહારીજી વાંસળી ધારણ કરે છે, અને અક્ષય તૃતીયાએ તેમનાં ચરણોનાં દર્શન થાય છે. બિહાર પંચમીએ નિધિવનમાંથી મોટી શોભાયાત્રા નીકળે છે. સ્વામી હરિદાસની કથા કહે છે કે સાચી ભક્તિમાં ભગવાન ભક્તની વાત માને છે, અને પ્રેમ જ તેમની સૌથી મોટી પૂજા છે.
સ્રોત
નિધિવનમાં બાંકે બિહારીજીના પ્રાગટ્યની કથા સ્વામી હરિદાસની શિષ્ય-પરંપરા અને મંદિર-પરંપરામાંથી આવે છે; સ્વામી હરિદાસના જીવનની તિથિઓ અંગે મતભેદ છે, તેથી અહીં તિથિઓ આપી નથી; ભક્તની સાથે બિહારીજી ચાલી નીકળ્યા એ વાત લોકકથા છે.