કાશી વિશ્વનાથ: અવિમુક્ત કાશી: શિવ જે કાશી ક્યારેય છોડતા નથી
વારાણસી (કાશી), ઉત્તર પ્રદેશ

વારાણસીના કાશી વિશ્વનાથ મંદિરમાં ભગવાન શિવ વિશ્વેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ રૂપે પૂજાય છે, જે બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. પુરાણો કાશીને અવિમુક્ત ક્ષેત્ર કહે છે, એટલે કે એ ધામ જેને શિવ અને પાર્વતી ક્યારેય છોડતાં નથી. માન્યતા છે કે અહીં દેહ ત્યાગનારને સ્વયં શિવ તારક મંત્ર આપીને મુક્તિ આપે છે.
સ્કંદ પુરાણના કાશી ખંડમાં કથા આવે છે કે ઘણા જૂના સમયમાં ધરતી પર લાંબો અને ભયંકર દુકાળ પડ્યો. લોકો ભૂખથી બેહાલ હતા અને ધર્મનાં કામ અટકી ગયાં હતાં. ત્યારે બ્રહ્માજીએ રિપુંજય નામના એક તપસ્વી, ધર્માત્મા રાજાને જોયા અને તેમને કાશીથી પૃથ્વી પર રાજ કરવાની વિનંતી કરી. રિપુંજયે એક શરત મૂકી: મારા રાજમાં દેવો પોતપોતાના લોકમાં રહે અને ધરતીના કામમાં દખલ ન કરે, જેથી મનુષ્યો પોતાના પુરુષાર્થ અને ધર્મથી જીવે. બ્રહ્માજીએ શરત માની લીધી અને તેમને દિવોદાસ નામ આપ્યું.

પણ કાશી તો ભગવાન શિવનું પોતાનું ઘર હતી. સંસારના ભલા માટે શિવજીએ પણ આ શરત માની અને માતા પાર્વતી સાથે મંદાર પર્વત પર ચાલ્યા ગયા. જતાં જતાં તેમણે કાશીમાં પોતાની હાજરી એક લિંગમાં રાખી, જેને અવિમુક્તેશ્વર કહેવામાં આવે છે. દિવોદાસે એવું ન્યાયી રાજ કર્યું કે કાશીમાં ન કોઈ દુઃખી રહ્યું, ન કોઈ અધર્મી. વરસાદ સમયસર થવા લાગ્યો અને પ્રજા સુખી થઈ ગઈ.

મંદાર પર્વત પર શિવજીનું મન કાશી વિના લાગતું નહોતું. તેમણે યોગિનીઓને મોકલી કે રાજાના રાજમાં કોઈ દોષ શોધે, જેથી તેનો અધિકાર પૂરો થાય. યોગિનીઓ અનેક વેશ ધરીને કાશીમાં ફરી, પણ કોઈ દોષ ન મળ્યો, અને તેઓ કાશી પર એવી મોહિત થઈ કે ત્યાં જ રહી ગઈ. પછી સૂર્ય દેવ ગયા. તેઓ પણ કોઈ દોષ ન શોધી શક્યા અને કાશીના પ્રેમમાં ત્યાં જ રોકાઈ ગયા. બ્રહ્માજી પોતે આવ્યા, રાજાની સહાયથી દસ અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યા, જેથી એ ઘાટ દશાશ્વમેધ કહેવાયો, અને તેઓ પણ ત્યાં જ વસી ગયા.

એ પછી શિવજીએ પોતાના ગણોને મોકલ્યા, અને પછી ગણેશજીને. ગણેશજી એક જ્યોતિષી બનીને કાશીમાં આવ્યા, સૌનું મન જીતી લીધું, અને રાજાના મનને ધીરે ધીરે વૈરાગ્ય તરફ વાળ્યું. તેઓ પણ ઢુંઢિરાજ વિનાયક રૂપે કાશીમાં જ રહી ગયા. અંતે ભગવાન વિષ્ણુ એક જ્ઞાની રૂપે રાજાને મળ્યા. દિવોદાસ રાજપાટથી પહેલેથી જ થાકી ગયા હતા; તેમને સમજાઈ ગયું કે કોઈ પણ રાજ્ય કરતાં શિવજીનું સાંનિધ્ય મોટું છે.

દિવોદાસે કાશીમાં એક શિવલિંગ સ્થાપ્યું, રાજ્ય પોતાના પુત્રને સોંપ્યું, અને કથા મુજબ દિવ્ય વિમાનમાં બેસીને શિવલોક ચાલ્યા ગયા. કાશીની શરત પૂરી થઈ. ત્યારે ભગવાન શિવ માતા પાર્વતી અને બધા દેવો સાથે કાશી પાછા ફર્યા. આખી નગરી શંખ, ઘંટ અને હર હર મહાદેવના જયઘોષથી ગુંજી ઊઠી, અને ગંગાકાંઠે દીવા ઝળહળી ઊઠ્યા.

પાછા ફરીને શિવજીએ કહ્યું, હવે હું આ નગરીને ક્યારેય નહીં છોડું. એટલે જ કાશી અવિમુક્ત કહેવાય છે, જેને શિવે ક્યારેય મુક્ત ન કરી, ક્યારેય ન ત્યાગી. શ્રદ્ધાળુઓ માને છે કે કાશી શિવના ત્રિશૂળ પર ટકેલી છે અને પ્રલયમાં પણ નષ્ટ થતી નથી, અને મણિકર્ણિકા ઘાટ પર દેહ ત્યાગનારના કાનમાં સ્વયં શિવ તારક મંત્ર કહે છે.

આજે પણ કાશી આવનારા ભક્તો ગંગાસ્નાન કરીને વિશ્વનાથજીનાં દર્શન કરે છે, અને ઘણા લોકો કાશીના કોટવાળ કહેવાતા કાળ ભૈરવ અને ઢુંઢિરાજ ગણેશને પણ પ્રણામ કરે છે. આ કથા કહે છે કે ભગવાનને પણ પોતાનું ઘર અને પોતાના ભક્તો કેટલા પ્રિય હોય છે. બાબા વિશ્વનાથ સૌને શાંતિ અને મુક્તિનો માર્ગ બતાવે.
સ્રોત
દિવોદાસ, કાશીમાંથી શિવના જવાની અને પાછા આવવાની કથા સ્કંદ પુરાણના કાશી ખંડમાં છે, અહીં સંક્ષેપમાં; કાશીને અવિમુક્ત કહેવાની પરંપરા પુરાણોમાં ઘણી જગ્યાએ મળે છે; ત્રિશૂળ પર કાશી અને તારક મંત્રની વાતો શ્રદ્ધાળુઓની માન્યતા છે.