અંબાજી: આરાસુરી અંબા: જ્યાં સતીનું હૃદય પડ્યું
અંબાજી, બનાસકાંઠા (ગુજરાત)

અંબાજી ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં અરવલ્લીના આરાસુર પર્વત પર આવેલું પ્રસિદ્ધ શક્તિપીઠ છે, જ્યાં મા અંબાની આરાધના થાય છે. માન્યતા છે કે અહીં દેવી સતીનું હૃદય પડ્યું હતું. આ મંદિરની વિશેષતા એ છે કે ગર્ભગૃહમાં કોઈ મૂર્તિ નથી, પણ પવિત્ર વીસા યંત્રની પૂજા થાય છે.
ઘણા જૂના સમયની વાત છે. પ્રજાપતિ દક્ષની પુત્રી સતીએ પોતાના મનથી ભગવાન શિવને પતિ તરીકે પસંદ કર્યા હતા, પણ દક્ષને આ સંબંધ ક્યારેય ગમ્યો નહીં. એક વાર તેમણે મોટો યજ્ઞ કર્યો અને બધા દેવોને તેડાવ્યા, પણ પોતાની દીકરી અને જમાઈને નહીં. સતીને ખબર પડી ત્યારે પિયર જવા તેમનું મન તલપાપડ થઈ ગયું. શિવજીએ સમજાવ્યું કે વગર તેડે જવું યોગ્ય નથી, પણ દીકરીને બાપના ઘરે જવા તેડાની શી જરૂર, એમ વિચારી સતી નીકળી પડ્યાં.

યજ્ઞસ્થળે પહોંચીને સતીએ જોયું કે ત્યાં શિવજી માટે કોઈ ભાગ રાખવામાં આવ્યો નથી. દક્ષે સૌની સામે શિવજીનું અપમાન કર્યું. પતિનું અપમાન સતી સહન ન કરી શક્યાં. તેમણે કહ્યું કે આવા પિતા પાસેથી મળેલો દેહ હવે હું નહીં રાખું, અને યોગાગ્નિમાં પોતાનો દેહ ત્યાગી દીધો. આ સમાચાર સાંભળી શિવજીનો શોક ક્રોધમાં ફેરવાઈ ગયો અને દક્ષનો યજ્ઞ વિધ્વંસ થઈ ગયો.

શોકમાં ડૂબેલા શિવજી સતીનો દેહ ખભે ઉપાડી આખા બ્રહ્માંડમાં ભટકવા લાગ્યા. તેમના દુઃખથી સૃષ્ટિનું સંતુલન ડગમગવા લાગ્યું. ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ સુદર્શન ચક્રથી સતીના દેહના અંગો જુદા કર્યા, જેથી શિવજીનો મોહ છૂટે અને જગત ફરી સ્થિર થાય. સતીનાં અંગો અને આભૂષણો જ્યાં જ્યાં પડ્યાં, તે સ્થળો શક્તિપીઠ બન્યાં, જ્યાં માની શક્તિ સદાય વાસ કરે છે.

પરંપરા મુજબ ગુજરાત અને રાજસ્થાનની સરહદ પાસે અરવલ્લીના આરાસુર પર્વત પર સતીનું હૃદય પડ્યું. એટલે જ અંબાજીને માના હૃદયનું સ્થાનક કહેવાય છે. હૃદય, જ્યાં પ્રેમ વસે છે, જ્યાં મા પોતાના દરેક બાળકને ભેદભાવ વગર સમાવી લે છે. ભક્તો કહે છે કે એટલે જ આરાસુરી અંબા પોતાના દ્વારે આવનાર દરેકને અપનાવી લે છે, પછી ભલે તે ગમે ત્યાંથી આવ્યો હોય.

અંબાજીના મંદિરમાં માની કોઈ મૂર્તિ નથી. ગર્ભગૃહની દીવાલના ગોખમાં સોનાનું વીસા યંત્ર બિરાજે છે, જેને શ્રીયંત્રનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે અને જેમાં એકાવન અક્ષર હોવાનું કહેવાય છે. આ યંત્ર ઢાંકેલું રહે છે, તેની છબી લેવાતી નથી, અને પૂજારીઓ પણ આંખે પાટા બાંધીને જ તેની પૂજા કરે છે. ગોખનો શણગાર એવી રીતે થાય છે કે દૂરથી ભક્તોને માની મૂર્તિનાં દર્શન થતાં હોય એવું લાગે. મા દેખાતાં નથી, અનુભવાય છે.

મંદિરથી થોડા કિલોમીટર દૂર આવેલો ગબ્બર ડુંગર માનું મૂળ સ્થાનક માનવામાં આવે છે. તેના શિખરે અખંડ જ્યોત બળે છે, જેનો પ્રકાશ ચોખ્ખી રાતે નીચેથી પણ દેખાય છે. લોકમાન્યતા એવી પણ છે કે નંદ અને યશોદાએ બાળ કૃષ્ણની બાબરી, એટલે કે પહેલી વાર વાળ ઉતારવાની વિધિ, અહીં આરાસુરમાં માના સ્થાનકે કરાવી હતી.

ભાદરવી પૂનમે ગુજરાતના ગામેગામથી લાખો શ્રદ્ધાળુઓ માની ધજા લઈ દિવસો સુધી પગપાળા ચાલીને માના દરબારે પહોંચે છે, અને આખે રસ્તે બોલ માડી અંબે, જય જય અંબેનો જયઘોષ ગુંજતો રહે છે. નવરાત્રિમાં મંદિર પરિસર ગરબાથી ગાજી ઊઠે છે. અંબાજીની કથા યાદ અપાવે છે કે માને જોવા આંખો નહીં, શ્રદ્ધા જોઈએ, અને જ્યાં માનું હૃદય હોય ત્યાં કોઈ પારકું નથી.
સ્રોત
સતી અને દક્ષયજ્ઞની કથા શિવ પુરાણ અને દેવી ભાગવત પુરાણમાં છે, અને શક્તિપીઠોની યાદી જુદા જુદા ગ્રંથોમાં જુદી મળે છે. અંબાજીમાં હૃદય પડ્યાની માન્યતા, વીસા યંત્રની પૂજા અને ગબ્બરની પરંપરા મંદિરની પોતાની પરંપરા અને ગુજરાતની લોકમાન્યતા છે.